Yakın geçmişimize dönük bu çalışma, çok partili siyasal yaşamımızda,  14 Mayıs 1950'den günümüze kadar  yapılmış olan "Milletvekili ve Cumhuriyet Senatosu Üyeliği" seçimlerini konu almaktadır.  Çalışmanın sınırlı çerçevesi içerisinde, bu dönemde yapılmış olan seçimlerin sonuçlarıyla birlikte, seçim sistemlerini belirleyen yasalar ve siyasal sistemin vazgeçilmez ögeleri olan siyasal partilerle ilgili temel bilgiler de sunulmaktadır.

            Geçmiş uygulamalar, yaşanmış sonuçlar; geleceğe ışık tutan değerli birikim hazineleridir. Geçmiş, bu yanıyla toplumsal, siyasal araştırmalar için zengin olanaklar sunan geniş bir  laboratuvar niteliğindedir. Bu laboratuvar, gelecek için çözüm arayışlarında önemli ipuçlarını içermektedir. Geçmişte alınan sonuçlardan geleceğe yönelik mesajları çıkarabilmek, en azından geçmişteki yanlışları yinelememek için,  bu laboratuvara başvurmanın ve ondan yeterince yararlanmanın gerekli olduğu inancındayız.

            Çok partili dönemdeki seçimlere ilişkin bilgileri derleyerek  birarada sunmak ve böylece  politikacıların, araştırmacıların, basının ve siyasal yaşamı yakından izleyenlerin hizmetine sunulacak bir kaynak oluşturmak, bizi bu çalışmaya yönelten birinci etken oldu.

            Bunun yanında, gelecek için seçim sistemi arayışlarına geçmiş deneyimlerle ışık tutabilmek isteği, çalışmayı özendiren ve incelemenin çerçevesini belirleyen ikinci önemli etkeni oluşturdu.

            Bu çalışmada, öncelikle 1950-1991 yılları arasında yapılmış olan  "Milletvekili  Genel ve Ara Seçimleri" ile "Cumhuriyet Senatosu Genel ve 1/3 Yenileme Seçimleri"ne ilişkin sayısal veriler sunulmakta, daha sonra bu veriler çeşitli açılardan irdelenerek, değişik seçim  sistemlerindeki uygulamaların siyasal partiler sistemine etkileri ve parlamentoya yansımaları ele alınmaktadır.

            Değerlendirmelerde - iktidarı belirleyici olması nedeniyle - Milletvekili Genel Seçim Sonuçları esas alınmış, bunun dışındaki seçimlerin - Milletvekili Ara ve Senato Seçimlerinin - sayısal sonuçlarının verilmesiyle yetinilmiştir.

            Özetle bu çalışma  varolan istatistik verilerin sistematik bir biçimde değerlendirilmesi ve bunun yanında,  bu güne kadar uygulanmış  seçim sistemlerinin, siyasal yaşamımızdaki olası etkilerinin irdelenmesinden oluşmaktadır.

            Çalışmada kullanılan sayısal veriler, Devlet İstatistik Enstitüsü'nün Seçim sonuçlarını gösteren yayınlardan - D.İ.E., 5 HAZİRAN 1977 MİLLETVEKİLİ SEÇİM SONUÇLARI, 1978 yayın no 83* ve 20 EKİM 1991 MİLLETVEKİLİ SEÇİMİ SONUÇLARI,  1991 yayın no 1522** - ve T.B.M.M. Kanunlar Dairesi ile Kütüphane ve Dokümantasyon Müdürlüğü Araştırma Servisi çalışmalarından alınmıştır.

            Seçim mevzuatına ilişkin bilgiler, TBMM Kanunlar ve Kararlar Dairesi'nden, siyasal partilere ilişkin veriler ise İçişleri Bakanlığı kaynaklarından sağlanmıştır.

             1950-1991 yılları arasında yapılmış olan seçimler için değişik seçim sistemi uygulamalarına ilişkin hesaplamalar, Uğur Kerimoğlu tarafından yapılmış; 1983, 1987 ve 1991 seçimlerine ait sistem seçeneklerinde ise, TBMM Kütüphane ve Dökümantasyon Müdürlüğü Araştırma Servisi'nce yapılan çalışmalardan yararlanılmıştır.

            Bu çalışmanın başlangıcından sonuç aşamasına kadar, bütün evrelerinde, kaynak bilgileri sağlayan kurumlara ve emeği geçen kişilere teşekkürü, yerine getirilmesi gereken zevkli bir borç sayıyorum.

            Özellikle; Uğur Kerimoğlu'nun, TBMM Kütüphane ve Dökümantasyon Müdürü Hilmi Çelik  ve Araştırma Servisi Şefi Sevgi Korkut  ile çalışma arkadaşlarının, Kanun ve Kararlar Dairesi elemanlarından Nevzat Demirsoy ve İbrahim Araç'ın, incelemenin basıma hazır hale getirilmesi çalışmalarının ağır yükünü taşıyan Coşkun Kasapbaş'ın ve bu arada Vakıf çalışanlarının emeklerini minnetle anıyorum.

            Türkiye'de, 1945 yılında başlayan çok partili süreçteki demokratik serbest seçimlerin ilki, 14 Mayıs 1950'de yapılmıştır. Cumhuriyetin kuruluşundan beri iktidarda bulunan CHP (Cumhuriyet Halk Partisi), bu seçimleri kaybetmiş ve ezici bir çoğunlukla seçimi kazanan DP (Demokrat Parti), iktidara gelmiştir.

            1945'lerde başlamış olan çok partili demokratik yaşam -27 Mayıs 1960, 12 Mart 1971 ve 12 Eylül 1980 tarihlerinde - üç kez askeri müdahaleye maruz kaldı. Bu müdahalelerden ikisinde - 1960 ve 1980 de - Parlamento feshedilerek demokratik süreç kesintiye uğradı ve yeniden demokratik yaşama dönülmeden önce, yeni anayasalar - 1961 ve 1982 Anayasaları  - ve yeni seçim yasaları düzenlendi.

            12 Mart 1971 müdahalesinde ise, diğer iki müdahaleden farklı olarak Parlamento feshedilmedi, yani parlamenter düzen kesintiye uğramadı. Ancak, seçimlere gidilmeden önce, mevcut Anayasa ve yasalarda bir takım değişiklikler yapıldı.

            1960 ve 1980 yıllarındaki kesintilerle oluşan üç dönem - Anayasal çerçeve başta olmak üzere - kendine özgü  nitelikler taşımaktadır. Bu dönemlerde tercih edilen ve uygulanan seçim sistemleri de, dönemi yansıtan koşullara bağlı olarak, önemli farklılıklar göstermektedir.

       1- MİLLETVEKİLİ VE SENATO SEÇİMLERİ

            1950 yılından bu yana, ülkemizde:

            - 11 kez Milletvekili Genel Seçimi,
            - 8 kez Senato Seçimi,
            - 5 kez Milletvekili Ara Seçimi
            yapılmıştır.

            1950,   1954,   1957,   1961,   1965,   1969,
            1973,   1977,   1983,   1987  ve  1991 yıllarıdır.

            1951, 1968, 1975, 1979, 1986 yıllarıdır.
            1968, 1975 ve 1979'daki Milletvekili Ara Seçimleri, o tarihlerdeki Senato Kısmi Seçimleri ile birlikte yapılmıştır.

            1961, 1964, 1966, 1968, 1973,
            1975, 1977 ve 1979 yıllarıdır.
            1961'de yapılan Cumhuriyet Senatosu Seçimi, "Genel Seçim", diğerleri ise "1/3Yenileme (Kısmi Senato) Seçimleri"dir.
             (Seçim tarihlerine ilişkin ayrıntılı bilgiler Ek.1'dedir)

        2. SİYASAL PARTİLER

            Çok Partili Dönemde Kurulan Partiler
            Cumhuriyetin kuruluşundan 1950 yılına kadar geçen dönem, ülkede Cumhuriyet Halk Partisi'nin tek başına iktidar olduğu dönemdir.

            • 1945'ten itibaren çok Partili yaşama geçilirken, ülkemizde yeni siyasal partiler kurulmaya başlanmıştır. Bunlardan ilki, 18.07.1945'de kurulan, Milli Kalkınma Partisi'dir. 1950'den itibaren 10 yıl iktidarda kalan Demokrat Parti, 07.01.1946 tarihinde kurulmuştur ve kuruluş tarihi itibariyle 3. sıradadır.

            Seçimlerin yapıldığı 14 Mayıs 1950 tarihine kadar yeni kurulmuş olan 23 siyasal parti ile, parti sayısı 24'e ulaşmıştır. 1950 seçimlerine bu 24 partiden, yalnızca üçü - CHP, DP ve MP -  katılmışlardır.

            • 14 Mayıs 1950'den 1980 yılına kadar 66 siyasal parti daha kurulmuş, böylece 1980 yılına kadar, siyasal yaşamımızda yeralan parti sayısı 90'a ulaşmış bulunmaktadır. Bu 90 partiden 19'u 1950-1979 arasındaki Milletvekili ve Senato Seçimlerine katılmışlardır.

            Bu partilerden bazıları birleşerek yeni bir partiye dönüşmüş, bir kısmı kendini feshetmiş, bir kısmı da mahkeme kararıyla kapatılmıştır. 1980'deki askeri müdahale sırasında yaşamını sürdürmekte olan 18 partinin tümü, Askeri Yönetim tarafından, 16 Ekim 1981 tarihinde, 2533 sayılı yasayla kapatılmışlardır.

            • O nedenle, bugün siyasal yaşamda yeralan partiler, 12 Eylül darbesinden sonra demokratik yaşama dönüş süreciyle birlikte -1983 yılından itibaren- kurulmaya başlamışlardır.

            • 1980 sonrasında kurulmuş olan parti sayısı 70 olarak belirlenmiştir. Ancak bu partilerden 18'i,  - Milletvekillerinin parti değiştirmesini önlemek üzere - 1982 Anayasası'nın 84. maddesiyle getirilen engeli aşmak amacıyla kurulmuş "Hülle partileri"dir. Geride kalan partilerden 1'i Milli Güvenlik Konseyi'nce, 11'i Anayasa Mahkemesi kararlarıyla kapatılmış, 8 parti kendilerini feshederek, 11 parti de birleşmeler yoluyla siyasal yaşamdan çekilmişlerdir.

            Halen siyasal yaşamımızda bulunan parti sayısı ise 21'dir. Bunlardan 10'u parlamentoda temsil edilmektedirler.

            Özet olarak, çok partili yaşamda yer alan siyasal parti sayısı 159'a ulaşmış, bu partilerden 27'si Milletvekili ve Senato Seçimlerine girmiş, bunların içinden 19'u da Parlamentoda temsil edilmişlerdir.

             (Siyasal partilere ilişkin ayrıntılı bilgiler Ek.2'de verilmektedir.)

            Siyasal Partilerin Ömrü
            Siyasal yaşamımızın en uzun ömürlü partisi olan CHP'nin yaşam süresi 58 yıldır. Ancak, CHP'nin yaşı çok partili demokratik yaşamımız için anlamlı bir gösterge oluşturmamaktadır. Çünkü CHP, cumhuriyeti ve devleti kuran parti olarak 1923'den bu yana siyasal yaşamda yer almıştır.. O nedenle, CHP yerine, çok partili yaşamla birlikte kurulmaya başlamış olan partilerimizin yaşlarına bakmanın daha anlamlı olacağı kanısındayız.

            CHP'nin dışındaki partilerden en uzun ömürlü olanı,  CMP ve CKMP'nin devamı olan  MHP'dir. Bu partinin siyasal yaşamda kalma süresi 27 yıl 8 aydır. Adalet Partisi ise, 20 yıl 8 aylık siyasal ömrü ile 3. sıradadır.

            Bugünkü siyasal yaşamda var olan partilerimizin tümü, 1980 sonrasında kurulmuş bulunmaktadırlar. Dolayısiyle bu partilerin en uzun ömürlü olanları bile, sadece 11 yıllık bir geçmişe sahiptir.

            Yarım yüzyıla ulaşan çok partili yaşamımızdaki siyasal partilerimizin ömürlerinin 11 yıl ile sınırlı oluşu, siyasal yaşamımızdaki istikrarsızlığın önemli bir nedeni ve aynı zamanda göstergesidir.

            Seçimlere Katılan Partiler
            14 Mayıs 1950'den 20 Ekim 1991'e kadar yapılmış olan Milletvekili ve Senato Seçimlerine katılan partilerin listesi - kısaltılmış isimleri ile birlikte - aşağıda Tablo 1'de verilmektedir.
 

Partiler                                                                          Kuruluş                 Kapanış
CHP              :            Cumhuriyet Halk Partisi            09.09.1923            16.10.1981
DP                 :            Demokrat Parti                          07.01.1946            29.09.1960
MP (1)           :            Millet Partisi                               20.07.1948            27.01.1954
KP(*)             :            Köylü Partisi                              16.05.1952            16.10.1958
CMP(*)          :           Cumhuriyetçi Millet Partisi       12.02.1954              (*)
HP                  :           Hürriyet Partisi                          20.12.1955              24.11.1958
CKMP(*)       :            Cumhuriyetçi Köylü
                                    Millet Partisi                              12.02.1954            (*)
AP                  :            Adalet Partisi                           11.02.1961            16.10.1981
YTP                :            Yeni Türkiye Partisi                  13.02.1961            19.03.1973
TİP(1)             :            Türkiye İşçi Partisi                    13.02.1961            20.05.1971
MP (2)            :            Millet Partisi                              14.06.1962            16.10.1981
TBP                :            Türkiye Birlik Partisi                 17.10.1966            16.10.1981
CGP               :            Cumhuriyetçi Güven Partisi     12.05.1967           16.10.1981
MHP(*)          :            Milliyetçi Hareket Partisi           12.02.1954           16.10.1981
DP                  :            Demokratik Parti                      18.12.1970           16.10.1981
MSP               :            Milli Selamet Partisi                 11.10.1972           16.10.1981
TSİP               :            Türkiye Sosyalist İşçi Partisi    26.06.1974           16.10.1981
TİP(2)             :            Türkiye İşçi Partisi                     01.05.1975           16.10.1981
SDP                :           Sosyalist Devrim Partisi           30.05.1975           16.10.1981
ANAP            :            Anavatan Partisi                         20.05.1983            --
HP(**)             :            Halkçı Parti                                25.05.1983             (**)
MDP(***)        :            Milliyetçi Demokrasi Partisi     16.05.1983             04.05.1986
DSP                :            Demokratik Sol Parti                14.11.1985            --
DYP                :            Doğru Yol Partisi                        23.06.1983            --
RP                   :            Refah Partisi                              19.07.1983            --
SHP(**)           :            Sosyal Demokrat
                                      Halkçı Parti                                 25.05.1983             --
MÇP(****)       :            Milliyetçi Çalışma Partisi           07.07.1983            (****)
İDP(*****)        :             İslahatçı Demokrasi Partisi      21.03.1984            (*****)
SP                   :            Sosyalist Parti                            01.02.1988            10.07.1992

(*)                     :            KP, CMP'ye katılarak CKMP oldu, CKMP'de, isim değiştirerek MHP adını aldı,
(**)                   :            SODEP, HP'ye katılarak  SHP oldu,
(***)                  :            MDP, ANAP'a katıldı,
(****)                 :            MÇP, isim değiştirerek MHP adını aldı,
(*****)               :            Birlik ve Barış Patisi, IDP'ye katılarak,  Millet Partisi adını aldı.

            Tabloda görüleceği üzere:
            • 1950-1991 yılları arasında yapılan Milletvekili ve Senato Seçimlerine - ayrı isimlerle katılan - parti sayısı 29 olarak gözükmektedir.

            • MP(1) ve MP(2) ile TİP(1) ve TİP(2) aynı isimlerle kurulmuş olmalarına karşın, değişik tarihlerde faaliyet gösteren ayrı partilerdir.

            • KP'nin CMP'ye katılması ile oluşan CKMP sonradan isim değiştirerek MHP adıyla yaşamını sürdürmüş ve 16 Ekim 1981'de kapatılmıştır. Tablo 1'de ayrı ayrı yer almış olan bu üç parti, tüzel kişilik açısından tek parti sayılmaktadır.

            • Halkçı Parti, SODEP ile birlişerek SHP'yi oluşturmuştur. O nedenle tüzel kişilik açısından HP ile SHP de aynı parti sayılmaktadır.

            • Bu partilerden 2'si (TSİP ve SDP) yalnızca 1979'daki "1/3 Senato Yenileme Seçimleri"ne girmişler,  bunun dışındaki seçimlere girmemişlerdir.

            • Sonuç olarak, incelememize konu olan dönemde, Milletvekili ve Senato Seçimleri'ne giren parti sayısı 27, "Milletvekili Genel Seçimleri'ne girmiş olan parti sayısı ise 25 olarak belirlenmiştir.

       3. SEÇİM YASALARI

            Temel Yasalar
            1950'den bu yana, seçimleri düzenleyen ve seçim sistemlerini belirleyen 5  temel yasa çıkarılmıştır.
            - Temel yasaların:
            • 1 adedi, "Seçimlerin Temel Hükümleri"ni düzenlemektedir.
                        (26.04.1961 tarih / 298 sayılı yasa)

            • 3 adedi, "Milletvekili Seçimleri"ne ilişkin yasalardır.
                        16.02.1950 tarih / 5545 sayılı yasa,
                        (Liste Usulü Çoğunluk Sistemi)
                        25.05.1961 tarih / 306 sayılı yasa,
                        (Barajlı d'Hondt Sistemi)
                        10.06.1983 tarih / 2839 sayılı yasa,
                        (Çifte Barajlı d'Hondt Sistemi)

            • 1 adedi "Senato Seçimleri"ni düzenlemektedir.
                        (24.05.1961 tarih / 304 sayılı yasa
                        (Liste Usulü Çoğunluk Sistemi)

            Yasa Değişiklikleri
            İncelememize konu olan dönemde, söz konusu Temel Yasalarda değişiklik yapan, 29 yasa daha çıkarılmıştır.

            Bu değişikliklerden bir kısmı, seçim süreci ile ilgili usulleri düzenlemekte, bir bölümü ise doğrudan seçim sistemlerini etkileyen değişiklikleri içermektedir.

            Seçim sistemlerini doğrudan etkileyen yasa değişikliklerini şöyle sıralayabiliriz.

            • 17.4.1964 tarih /447 sayılı yasa,
               (Cumhuriyet Senatosu seçimlerinde Çoğunluk Usulünden Barajlı d'Hondt sistemine geçiş)

            • 13.2.1964 tarih /533 sayılı yasa,
                (Milletvekili ve Senato seçimlerinde "Barajlı d'Hondt" sistemi yerine "Milli Bakiye" sisteminin uygulanması,

            • 20.3.1968 tarih  /1036 sayılı yasa,
              (Senato ve Milletvekilliği Seçimlerinde Barajsız d'Hondt sistemine dönüş)

            • 28.03.1986 tarih /3270 sayılı  yasa,
             (Seçim çevrelerinin hesabında değişiklik, seçim çevresi barajının değiştirilmesi ve kontenjan adaylığı uygulaması)

            • 23.05.1987 tarih /3377 sayılı yasa,
             (Anayasa değişikliğine paralel olarak, milletvekili sayısının 400'den 450'ye çıkarılması, seçim çevresi barajında değişiklik yapılması)

            • 24.08.1991 tarih /3757 sayılı yasa,
              (Seçim çevresi barajı'nda değişiklik yapılması.)
(İncelememize esas olan dönemde çıkarılmış olan 34 seçim yasasıyla ilgili ayrıntılı bilgiler Ek.3'de verilmiştir.)

        4. SEÇİM SİSTEMİ ARAYIŞLARI

            Seçim sistemleri arayışlarında esas unsurun, bir önceki dönemde uygulanan sistemin sonuçlarına karşı doğan tepkiler olduğunu söylemek yanlış olmaz.

            Nitekim, 1950-1960 arasında yürürlükte olan "Çoğunluk Sistemi"nin sonuçlarına karşı duyulan tepki, adaletli temsil faktörünü öne çıkarmış ve 1961 Anayasası ile başlatılan yeni dönemde "Nispî Temsil Sistemi"ne geçilmiştir.

            Özellikle, 1970'lerden sonraki koalisyonlar dönemiyle yaşanan istikrarsızlığı önlemek amacıyla , 1982 Anayasası'yla yeniden başlatılan dönemde - bu kez siyasal istikrarı, adaletli temsilden öne geçiren -  "Çifte Barajlı Nispî Seçim" uygulamaları tercih edilmiştir.

            Görülüyor ki, 1950'den bu yana uygulanan Seçim Sistemleri hem tercih nedenleri, hem de sonuçları itibariyle çok partili yaşamımızın üç ana dönemini sembolize etmektedir.

        5. UYGULANAN SEÇİM SİSTEMLERİ

            1950 seçimlerinden 1991 seçimlerine kadar uygulanmış olan seçim sistemlerini ve uygulandıkları dönemleri aşağıda sıralıyoruz.

            Liste usulü çoğunluk sistemi
            1950-60 arasında uygulandı
             (1950, 1954, 1957 Seçimleri)

            Nispî Temsil Usulü
            1961 Anayasası ile başlayan dönemle birlikte, ülkemizde Nispî Temsil uygulamaları dönemi  başlamıştır.

            1961 seçimlerinden itibaren Nispî Temsil sisteminin değişik uygulamalarına tanık oluyoruz. Bunlar, uygulandıkları dönemlere göre, aşağıda sırayla belirtilmiştir.

            1960-1980 dönemi
            • Barajlı d'Hondt Usulü (1961 seçimleri)
            • Milli Bakiye Usulü (1965 seçimleri)
            • Barajsız d'Hondt Usulü (1973, 1977 seçimleri)

            1980 sonrası
            - Çifte Barajlı d'Hondt Usulü (1983 seçimleri)
            - Çifte Barajlı d'Hondt + Kontenjan Usulü
             (1987, 1991 seçimleri)
 
 

            Bu bölümde, 1950-1991 yılları arasında yapılmış olan Milletvekili ve Senato seçimi sonuçlarına ilişkin sayısal veriler sunulacaktır.

       1. MİLLETVEKİLİ VE SENATÖR SAYILARI

            1950-1960 arasında uygulanan seçim yasasına göre, parlamentodaki toplam milletvekili sayısı sabit değildi. İllerin Milletvekili sayıları, 40.000 nüfusa 1 Milletvekili düşecek biçimde hesaplanıyordu. O nedenle - nüfus artışına paralel olarak - Milletvekili sayıları da 1950'de 487 iken, 1954'te 542'ye, 1957'de 610'a yükselmiştir.

            1961'de çıkarılan yeni seçim yasasıyla, toplam Milletvekili sayısı sabitleştirilmiş ve - 1983 seçimleri dışında -  bu sayı  450 olarak belirlenmiştir. Yalnızca 1983 seçimlerinde toplam milletvekili sayısı 400 olarak uygulandı.

            1960-1980 döneminde parlamenter sistem çift meclisli olarak çalışmış, Millet Meclisi yanında bir de Cumhuriyet Senatosu oluşturulmuştu.

            Cumhuriyet Senatosu'nun seçimle gelen üyeleri 150 olarak belirlenmiştir. Bunun yanında, Tabii Senatörler ve Cumhurbaşkanı'nca seçilen Kontenjan Senatörleri, Senato'nun üyesi olarak görev yapmışlardır.

             (Yıllara göre Milletvekili ve Senatörlerin toplam sayıları Ek.4'de; İllere ve partilere göre dağılımı ise Ek.5'te verilmektedir.)

       2. SEÇMEN SAYILARI/SEÇİME
            KATILIM ORANLARI

            1950'den 1991 Seçimlerine kadar seçmen sayılarındaki artışlar ile, seçime katılma oranları Ek.6'da verilmektedir.

            Seçmen Sayıları
            Ek.6'da görüleceği üzere, 1950'de 8.905.743 olan seçmen sayısı, 1991'de 29.978.837'ye yükselmiştir. 41 yıllık dönemde seçmen sayısındaki artış yaklaşık 21 milyon, artış oranı ise %337 olmuştur. 27 Mart 1994'te yapılan "Yerel Genel Seçimler"de ise Seçmen sayısı 31.960.555'e ulaşmış bulunmaktadır. (1950'ye göre % 359 artış)

            Seçime Katılma Oranları
            Ek.6'da görüleceği üzere, söz konusu 11 Genel Seçimdeki katılma oranları % 64.3 ile % 93.3 arasında değişmektedir.

            Bu verilere göre en düşük katılım - % 64.3 ile - 1969 yılında gerçekleşmiş, en yüksek katılım ise - % 93.3 ile  - 1987 yılında sağlanmıştır.

            Ek.6'daki tablodan ortaya çıkan bir önemli sonuç da şudur. 1950-1961 ve 1983-1991 dönemlerindeki seçimler, katılımın genellikle yüksek olduğu dönemlerdir. İki dönem arasında kalan 1965, 1969, 1973, 1977 seçimleri ise düşük katılımın gerçekleştiği dönemdir. ( % 64.3 ile % 72.4 arası).

       3. SEÇİM SONUÇLARI

           Milletvekili Genel ve Ara Seçim Sonuçlarına ilişkin sayısal bilgileri - Seçim tarihlerine göre -  Ek'ler bölümünde sunuyoruz. (Ek.7  ve Ek.8)

            Ek.9'da ise "Senato Seçimleri"ne ilişkin sayısal  bilgiler  yeralmaktadır.

            Daha önce belirtildiği gibi, bundan sonraki irdeleme ve değerlendirmelerde yalnızca "Milletvekili Genel Seçimleri" esas alınacaktır.

        4. MİLLETVEKİLİ GENEL SEÇİM SONUÇLARI

            Çalışmanın bu bölümünde, "Milletvekili Seçim Sonuçları" seçim yıllarına göre,  tablolar halinde özetlenmiştir. Tablolarda, partilerin seçimlerdeki oy oranları ile, kazandıkları milletvekili sayıları verilmektedir. Bunun yanında, partilerin parlamentodaki sandalye oranlarının belirtilmesinde yarar görülmüştür. Partilerin Milletvekili sayılarının, Meclis'teki toplam sandalye sayısına bölünmesi ile hesaplanan bu oran, tablolarda "Temsil Oranı" olarak ifade edilecektir.

            Bilindiği gibi, hiç bir seçim sistemi, yüzde yüz adaleti sağlayamamakta, partilerin oy oranlarıyla, temsil oranları arasında - seçim sistemlerine göre değişen - farklılıklar oluşmaktadır. Bu farklar, sistemin "istikrar boyutu"yla doğru, "adaletli temsil" boyutuyla ters orantılıdır. Partilerin temsil oranlarıyla, Oy oranları arasındaki bu farkın, uygulama sonuçları açısından önemli bir gösterge oluşturduğu inancındayız.

            O nedenle, bu farkları da  belirtme gereği duyulmuştur. Bir başka söyleyişle, "Aşkın veya Eksik Temsil"i belirten bu farkları, tablolarda bu başlık altında ifade edeceğiz.

            Oy oranından daha yüksek oranla parlamentoda temsil edilen partiler için Aşkın Temsil, artı (+); düşük oranda temsil edilen partiler için de Eksik Temsil eksi ( - ) bir değer olarak ifade edilmektedir.

PARTİLER            Mv.             Oy Oranı            Temsil Oranı            Aşkın/Eksik
                              Sayısı               %                        %                          Temsil (*) %
CHP                            63                39.4                    13.0                                 -26.4
DP                             420               52.7                     86.2                                +33.5
MP (1)                           1                 3.1                       0.2                                   -2.9
BAĞIM.                         3                 4.8                       0.6                                   -4.2
TOPLAM                   487             100.0                   100.0                                 ±0.0
 

 (*) Partinin Oy Oranı ile Temsil Oranı arasındaki fark.
     Aşkın Temsil (+), Eksik Temsil (-) işaretiyle gösterilmiştir.

PARTİLER            Mv. Sayısı            Oy Oranı           Temsil Oranı            Aşkın/Eksik
                                                                    %                        %                        Temsil (*) %
CHP                                 31                   35.4                        5.7                            -29.7
CMP                                  5                      4.9                        0.9                              -4.0
DP                                 505                   57.6                      93.2                           +35.6
KP                                      -                      0.6                           -                               -0.6
BAĞIMSIZ.                        1                     1.5                         0.2                             -1.3
TOPLAM                       542                 100.0                     100.0                             ±0.0

(*) Partinin Oy Oranı ile Temsil Oranı arasındaki fark.
    Aşkın Temsil (+), Eksik Temsil (-) işaretiyle gösterilmiştir.

PARTİLER            Mv. Sayısı            Oy Oranı            Temsil Oranı            Aşkın/Eksik
                                                                    %                        %                        Temsil (*) %
CHP                            178                         41.0                      29.2                        -11.8
CMP                               4                            7.1                        0.6                          -6.5
DP                              424                          47.9                      69.6                       +21.7
HP                                   4                            3.9                        0.6                         - 3.3
BAĞIMSIZ.                     -                            0.1                            -                           -0.1
TOPLAM                    610                      100.0                     100.0                         ±0.0

(*) Partinin Oy Oranı ile Temsil Oranı arasındaki fark.
    Aşkın Temsil (+), Eksik Temsil (-) işaretiyle gösterilmiştir.

PARTİLER            Mv. Sayısı            Oy Oranı            Temsil Oranı            Aşkın/Eksik
                                                                    %                        %                        Temsil (*) %
AP                               158                        34.8                     35.1                            +0.3
CHP                            173                        36.7                     38.5                            +1.8
CKMP                          54                        14.0                     12.0                             -2.0
YTP                              65                         13.7                    14.4                             +0.7
BAĞIMSIZ.                    -                           0.8                         -                              - 0.8
TOPLAM                    450                     100.0                    100.0                            ±0.0

(*) Partinin Oy Oranı ile Temsil Oranı arasındaki fark.
    Aşkın Temsil (+), Eksik Temsil (-) işaretiyle gösterilmiştir.
 
 

PARTİLER            Mv. Sayısı            Oy Oranı            Temsil Oranı            Aşkın/Eksik
                                                                    %                        %                       Temsil (*) %
AP                                240                        52.9                   53.3                        +0.4
CHP                             134                        28.7                    29.8                        +1.1
CKMP                            11                         2.2                      2.5                        +0.3
MP (2)                            31                         6.3                      6.9                        +0.6
TİP (1)                            14                        3.0                        3.1                        +0.1
YTP                                19                        3.7                        4.2                        +0.5
BAĞIMSIZ.                      1                        3.2                        0.2                        -3.0
TOPLAM                      450                    100.0                    100.0                       ± 0.0
 

(*) Partinin Oy Oranı ile Temsil Oranı arasındaki fark.
    Aşkın Temsil (+), Eksik Temsil (-) işaretiyle gösterilmiştir.
 

PARTİLER            Mv.  Sayısı            Oy Oranı            Temsil Oranı            Aşkın/Eksik
                                                                     %                            %                    Temsil (*) %
AP                                256                        46.5                        56.9                            +10.4
CGP                                15                          6.6                          3.3                              -3.3
CHP                              143                        27.3                        31.8                              +4.5
MHP                                  1                          3.0                          0.2                               -2.8
MP (2)                               6                          3.2                           1.3                              -1.9
TBP                                    8                          2.8                          1.8                              -1.0
TİP (1)                                2                          2.8                          0.5                              -2.3
YTP                                    6                          2.2                          1.3                              -0.9
BAĞIMSIZ.                      13                          5.6                          2.9                              -2.7
TOPLAM                        450                      100.0                      100.0                             ±0.0

(*) Partinin Oy Oranı ile Temsil Oranı arasındaki fark.
    Aşkın Temsil (+), Eksik Temsil (-) işaretiyle gösterilmiştir.
 

PARTİLER            Mv. Sayısı            Oy Oranı            Temsil Oranı            Aşkın/Eksik
                                                                    %                        %                        Temsil (*) %
AP                                    149                   29.8                      33.1                            +3.3
CGP                                    13                    5.3                        2.9                              -2.4
CHP                                  185                   33.3                      41.1                            +7.8
DP                                       45                   11.9                      10.0                             -1.9
MHP                                      3                     3.4                        0.7                             -2.7
MP (2)                                    -                      0.6                          -                              -0.6
MSP                                     48                    11.8                     10.7                              -1.1
TBP                                        1                      1.1                       0.2                              -0.9
BAĞIMSIZ.                            6                     2.8                        1.3                              -1.5
TOPLAM                            450                 100.0                    100.0                             ±0.0

(*) Partinin Oy Oranı ile Temsil Oranı arasındaki fark.
    Aşkın Temsil (+), Eksik Temsil (-) işaretiyle gösterilmiştir.
 

PARTİLER            Mv. Sayısı            Oy Oranı            Temsil Oranı            Aşkın/Eksik
                                                                    %                        %                        Temsil (*) %
AP                                189                        36.9                        42.0                         +5.1
CGP                                 3                          1.9                          0.7                          -1.2
CHP                             213                        41.3                        47.3                          +6.0
DP                                    1                          1.9                          0.2                           -1.7
MHP                               16                          6.4                          3.6                          -2.8
MSP                                24                          8.5                          5.3                          -3.2
TBP                                    -                          0.4                             -                          -0.4
TİP (2)                                -                          0.2                             -                          -0.2
BAĞIMSIZ.                        4                         2.5                          0.9                          -1.6
TOPLAM                        450                     100.0                      100.0                          ±0.0

(*) Partinin Oy Oranı ile Temsil Oranı arasındaki fark.
    Aşkın Temsil (+), Eksik Temsil (-) işaretiyle gösterilmiştir.
 

.PARTİLER            Mv. Sayısı             Oy Oranı            Temsil Oranı            Aşkın/Eksik
                                                                           %                    %                      Temsil (*) %
ANAP                            212                            45.1                 53.0                         +7.9
HP                                  117                            30.5                 29.2                          -1.3
MDP                                71                            23.3                  17.8                         -5.5
BAĞIMSIZ.                       -                               1.1                       -                          -1.1
TOPLAM                        400                          100.0               100.0                         ±0.0

(*) Partinin Oy Oranı ile Temsil Oranı arasındaki fark.
    Aşkın Temsil (+), Eksik Temsil (-) işaretiyle gösterilmiştir.
 

PARTİLER            Mv. Sayısı            Oy Oranı            Temsil Oranı            Aşkın/Eksik
                                                                    %                            %                    Temsil (*) %
ANAP                             292                    36.3                         64.9                                +28.6
DSP                                    -                       8.5                              -                                     -8.5
DYP                                  59                    19.1                         13.1                                    -6.0
IDP                                      -                       0.8                              -                                     -0.8
MÇP                                    -                      2.9                              -                                     -2.9
RP                                        -                      7.2                              -                                     -7.2
SHP                                   99                   24.8                        22.0                                    -2.8
BAĞIMSIZ.                         -                       0.4                             -                                      -0.4
TOPLAM                         450                 100.0                      100.0                                   ±0.0

(*) Partinin Oy Oranı ile Temsil Oranı arasındaki fark.
    Aşkın Temsil (+), Eksik Temsil (-) işaretiyle gösterilmiştir.
 

PARTİLER            Mv. Sayısı            Oy Oranı            Temsil Oranı            Aşkın/Eksik
                                                                    %                           %                        Temsil (*) %
ANAP                            115                     24.0                        25.6                      +1.6
RP                                    62                     16.9                        13.8                       -3.1
SP                                       -                       0.4                              -                        -0.4
DYP                                178                     27.0                        39.5                   +12.5
DSP                                    7                     10.8                           1.6                      -9.2
SHP                                  88                     20.8                         19.5                      -1.3
BAĞIMSIZ.                         -                       0.1                               -                        -0.1
TOPLAM                        450                  100.0                       100.0                      ±0.0

(*) Partinin Oy Oranı ile Temsil Oranı arasındaki fark.
    Aşkın Temsil (+), Eksik Temsil (-) işaretiyle gösterilmiştir.
 
 

            1950- 1991 yılları arasında yapılmış olan "Milletvekili Genel Seçim Sonuçları" toplu olarak değerlendirildiğinde ortaya çıkan önemli sonuçları bu bölümde gözden geçireceğiz.

       1. MİLLETVEKİLİ SEÇİMLERİNE GİREN VE
            PARLAMENTODA TEMSİL EDİLEN PARTİLER

            Çok partili dönemde, siyasal yaşamda yeralan 159 siyasal partiden yalnızca 25'i Milletvekili Genel Seçimlerine girmiş, bunların da 22'si  bu seçimler sonucunda, parlamentoda temsil edilmişlerdir.

            Partilerin Seçimlere ve Parlamentoya
            Giriş Sayıları
            Partilerin Seçime ve parlamentoya girme sayıları, önemli bir ölçüttür.
Söz konusu 25 partinin kaçar kez seçimlere ve parlamentoya girmiş oldukları aşağıda Tablo 3'te gösterilmiştir.

Parti            Seçimlere            Parlamentoya            Parti            Seçimlere            Parlamentoya
                    Girişi                   Girişi                         Girişi            Girişi                   Girişi
CHP            8 kez                    8 kez                            MSP            2 kez            2 kez
MHP            7 kez                    7 kez                            DP**            2 kez            2 kez
(CMP, CKMP)                                                              DYP             2 kez            2 kez
AP              5 kez                    5 kez                             RP                2 kez            2 kez
DP*            3 kez                    3 kez                             DSP             2 kez            1 kez
YTP            3 kez                    3 kez                             HP***            1 kez            1 kez
CGP           3 kez                    3 kez                            MP (1)           1 kez            1 kez
ANAP         3 kez                    3 kez                            MDP              1 kez            1 kez
SHP           3 kez                    3 kez                             KP                 1 kez                -
MP(2)         3 kez                    2 kez                            TİP(2)             1 kez                -
TİP(1)         2 kez                    2 kez                            İDP                 1 kez                -
TBP            2 kez                    2 kez                            MÇP               1 kez                -
                                                                                      SP                  1 kez                 -
 
 

DP*                Demokrat Parti               MP(1) 1954'de kapatılan
DP**              Demokratik Parti            MP(2) 1962'de kurulan
HP***             Hürriyet Partisi                TİP(1) 1971'de kapatılan
                                                                TİP(2) 1975'de kurulan

            Tablodan çıkan sonuçlar şunlardır.
            En çok seçime giren parti olan CHP;
            • 1950/1980 yılları arasındaki dönemde bütün seçimlere girmiş ve 16 Ekim 1981 tarihinde 2533 Sayılı Yasa ile kapatılmıştır.

            İkinci sıradaki parti olan MHP;
            • (CMP ve CKMP)'nin devamı olarak 1954'den 1980'e kadar yapılmış olan bütün seçimlere girmiş ve yine 16 Ekim1981'de kapatılmıştır.

            Üçüncü sıradaki parti olan AP