2. SUNUŞ
ÇOK PARTİLİ DÖNEMDE
SEÇİM UYGULAMALARI
       GİRİŞ

            Yakın geçmişimize dönük bu çalışma, çok partili siyasal yaşamımızda,  14 Mayıs 1950'den günümüze kadar  yapılmış olan "Milletvekili ve Cumhuriyet Senatosu Üyeliği" seçimlerini konu almaktadır.  Çalışmanın sınırlı çerçevesi içerisinde, bu dönemde yapılmış olan seçimlerin sonuçlarıyla birlikte, seçim sistemlerini belirleyen yasalar ve siyasal sistemin vazgeçilmez ögeleri olan siyasal partilerle ilgili temel bilgiler de sunulmaktadır.

            Geçmiş uygulamalar, yaşanmış sonuçlar; geleceğe ışık tutan değerli birikim hazineleridir. Geçmiş, bu yanıyla toplumsal, siyasal araştırmalar için zengin olanaklar sunan geniş bir  laboratuvar niteliğindedir. Bu laboratuvar, gelecek için çözüm arayışlarında önemli ipuçlarını içermektedir. Geçmişte alınan sonuçlardan geleceğe yönelik mesajları çıkarabilmek, en azından geçmişteki yanlışları yinelememek için,  bu laboratuvara başvurmanın ve ondan yeterince yararlanmanın gerekli olduğu inancındayız.

            Çok partili dönemdeki seçimlere ilişkin bilgileri derleyerek  birarada sunmak ve böylece  politikacıların, araştırmacıların, basının ve siyasal yaşamı yakından izleyenlerin hizmetine sunulacak bir kaynak oluşturmak, bizi bu çalışmaya yönelten birinci etken oldu.

            Bunun yanında, gelecek için seçim sistemi arayışlarına geçmiş deneyimlerle ışık tutabilmek isteği, çalışmayı özendiren ve incelemenin çerçevesini belirleyen ikinci önemli etkeni oluşturdu.

            Bu çalışmada, öncelikle 1950-1991 yılları arasında yapılmış olan  "Milletvekili  Genel ve Ara Seçimleri" ile "Cumhuriyet Senatosu Genel ve 1/3 Yenileme Seçimleri"ne ilişkin sayısal veriler sunulmakta, daha sonra bu veriler çeşitli açılardan irdelenerek, değişik seçim  sistemlerindeki uygulamaların siyasal partiler sistemine etkileri ve parlamentoya yansımaları ele alınmaktadır.

            Değerlendirmelerde - iktidarı belirleyici olması nedeniyle - Milletvekili Genel Seçim Sonuçları esas alınmış, bunun dışındaki seçimlerin - Milletvekili Ara ve Senato Seçimlerinin - sayısal sonuçlarının verilmesiyle yetinilmiştir.

            Özetle bu çalışma  varolan istatistik verilerin sistematik bir biçimde değerlendirilmesi ve bunun yanında,  bu güne kadar uygulanmış  seçim sistemlerinin, siyasal yaşamımızdaki olası etkilerinin irdelenmesinden oluşmaktadır.

            Çalışmada kullanılan sayısal veriler, Devlet İstatistik Enstitüsü'nün Seçim sonuçlarını gösteren yayınlardan - D.İ.E., 5 HAZİRAN 1977 MİLLETVEKİLİ SEÇİM SONUÇLARI, 1978 yayın no 83* ve 20 EKİM 1991 MİLLETVEKİLİ SEÇİMİ SONUÇLARI,  1991 yayın no 1522** - ve T.B.M.M. Kanunlar Dairesi ile Kütüphane ve Dokümantasyon Müdürlüğü Araştırma Servisi çalışmalarından alınmıştır.

            Seçim mevzuatına ilişkin bilgiler, TBMM Kanunlar ve Kararlar Dairesi'nden, siyasal partilere ilişkin veriler ise İçişleri Bakanlığı kaynaklarından sağlanmıştır.

             1950-1991 yılları arasında yapılmış olan seçimler için değişik seçim sistemi uygulamalarına ilişkin hesaplamalar, Uğur Kerimoğlu tarafından yapılmış; 1983, 1987 ve 1991 seçimlerine ait sistem seçeneklerinde ise, TBMM Kütüphane ve Dökümantasyon Müdürlüğü Araştırma Servisi'nce yapılan çalışmalardan yararlanılmıştır.

            Bu çalışmanın başlangıcından sonuç aşamasına kadar, bütün evrelerinde, kaynak bilgileri sağlayan kurumlara ve emeği geçen kişilere teşekkürü, yerine getirilmesi gereken zevkli bir borç sayıyorum.

            Özellikle; Uğur Kerimoğlu'nun, TBMM Kütüphane ve Dökümantasyon Müdürü Hilmi Çelik  ve Araştırma Servisi Şefi Sevgi Korkut  ile çalışma arkadaşlarının, Kanun ve Kararlar Dairesi elemanlarından Nevzat Demirsoy ve İbrahim Araç'ın, incelemenin basıma hazır hale getirilmesi çalışmalarının ağır yükünü taşıyan Coşkun Kasapbaş'ın ve bu arada Vakıf çalışanlarının emeklerini minnetle anıyorum.

I. BÖLÜM
GENEL BİLGİLER

            Türkiye'de, 1945 yılında başlayan çok partili süreçteki demokratik serbest seçimlerin ilki, 14 Mayıs 1950'de yapılmıştır. Cumhuriyetin kuruluşundan beri iktidarda bulunan CHP (Cumhuriyet Halk Partisi), bu seçimleri kaybetmiş ve ezici bir çoğunlukla seçimi kazanan DP (Demokrat Parti), iktidara gelmiştir.

            1945'lerde başlamış olan çok partili demokratik yaşam -27 Mayıs 1960, 12 Mart 1971 ve 12 Eylül 1980 tarihlerinde - üç kez askeri müdahaleye maruz kaldı. Bu müdahalelerden ikisinde - 1960 ve 1980 de - Parlamento feshedilerek demokratik süreç kesintiye uğradı ve yeniden demokratik yaşama dönülmeden önce, yeni anayasalar - 1961 ve 1982 Anayasaları  - ve yeni seçim yasaları düzenlendi.

            12 Mart 1971 müdahalesinde ise, diğer iki müdahaleden farklı olarak Parlamento feshedilmedi, yani parlamenter düzen kesintiye uğramadı. Ancak, seçimlere gidilmeden önce, mevcut Anayasa ve yasalarda bir takım değişiklikler yapıldı.

            1960 ve 1980 yıllarındaki kesintilerle oluşan üç dönem - Anayasal çerçeve başta olmak üzere - kendine özgü  nitelikler taşımaktadır. Bu dönemlerde tercih edilen ve uygulanan seçim sistemleri de, dönemi yansıtan koşullara bağlı olarak, önemli farklılıklar göstermektedir.

       1- MİLLETVEKİLİ VE SENATO SEÇİMLERİ

            1950 yılından bu yana, ülkemizde:

            - 11 kez Milletvekili Genel Seçimi,
            - 8 kez Senato Seçimi,
            - 5 kez Milletvekili Ara Seçimi
            yapılmıştır.
            Milletvekili Genel Seçimlerinin yapıldığı tarihler:
            1950,   1954,   1957,   1961,   1965,   1969,
            1973,   1977,   1983,   1987  ve  1991 yıllarıdır.
            Milletvekili Ara Seçimlerinin yapıldığı tarihler:
            1951, 1968, 1975, 1979, 1986 yıllarıdır.
            1968, 1975 ve 1979'daki Milletvekili Ara Seçimleri, o tarihlerdeki Senato Kısmi Seçimleri ile birlikte yapılmıştır.
            Senato Seçimlerinin yapıldığı tarihler ise:
            1961, 1964, 1966, 1968, 1973,
            1975, 1977 ve 1979 yıllarıdır.
            1961'de yapılan Cumhuriyet Senatosu Seçimi, "Genel Seçim", diğerleri ise "1/3Yenileme (Kısmi Senato) Seçimleri"dir.
             (Seçim tarihlerine ilişkin ayrıntılı bilgiler Ek.1'dedir)


        2. SİYASAL PARTİLER

            Çok Partili Dönemde Kurulan Partiler
            Cumhuriyetin kuruluşundan 1950 yılına kadar geçen dönem, ülkede Cumhuriyet Halk Partisi'nin tek başına iktidar olduğu dönemdir.

            • 1945'ten itibaren çok Partili yaşama geçilirken, ülkemizde yeni siyasal partiler kurulmaya başlanmıştır. Bunlardan ilki, 18.07.1945'de kurulan, Milli Kalkınma Partisi'dir. 1950'den itibaren 10 yıl iktidarda kalan Demokrat Parti, 07.01.1946 tarihinde kurulmuştur ve kuruluş tarihi itibariyle 3. sıradadır.

            Seçimlerin yapıldığı 14 Mayıs 1950 tarihine kadar yeni kurulmuş olan 23 siyasal parti ile, parti sayısı 24'e ulaşmıştır. 1950 seçimlerine bu 24 partiden, yalnızca üçü - CHP, DP ve MP -  katılmışlardır.

            • 14 Mayıs 1950'den 1980 yılına kadar 66 siyasal parti daha kurulmuş, böylece 1980 yılına kadar, siyasal yaşamımızda yeralan parti sayısı 90'a ulaşmış bulunmaktadır. Bu 90 partiden 19'u 1950-1979 arasındaki Milletvekili ve Senato Seçimlerine katılmışlardır.

            Bu partilerden bazıları birleşerek yeni bir partiye dönüşmüş, bir kısmı kendini feshetmiş, bir kısmı da mahkeme kararıyla kapatılmıştır. 1980'deki askeri müdahale sırasında yaşamını sürdürmekte olan 18 partinin tümü, Askeri Yönetim tarafından, 16 Ekim 1981 tarihinde, 2533 sayılı yasayla kapatılmışlardır.

            • O nedenle, bugün siyasal yaşamda yeralan partiler, 12 Eylül darbesinden sonra demokratik yaşama dönüş süreciyle birlikte -1983 yılından itibaren- kurulmaya başlamışlardır.

            • 1980 sonrasında kurulmuş olan parti sayısı 70 olarak belirlenmiştir. Ancak bu partilerden 18'i,  - Milletvekillerinin parti değiştirmesini önlemek üzere - 1982 Anayasası'nın 84. maddesiyle getirilen engeli aşmak amacıyla kurulmuş "Hülle partileri"dir. Geride kalan partilerden 1'i Milli Güvenlik Konseyi'nce, 11'i Anayasa Mahkemesi kararlarıyla kapatılmış, 8 parti kendilerini feshederek, 11 parti de birleşmeler yoluyla siyasal yaşamdan çekilmişlerdir.

            Halen siyasal yaşamımızda bulunan parti sayısı ise 21'dir. Bunlardan 10'u parlamentoda temsil edilmektedirler.

            Özet olarak, çok partili yaşamda yer alan siyasal parti sayısı 159'a ulaşmış, bu partilerden 27'si Milletvekili ve Senato Seçimlerine girmiş, bunların içinden 19'u da Parlamentoda temsil edilmişlerdir.

             (Siyasal partilere ilişkin ayrıntılı bilgiler Ek.2'de verilmektedir.)

            Siyasal Partilerin Ömrü
            Siyasal yaşamımızın en uzun ömürlü partisi olan CHP'nin yaşam süresi 58 yıldır. Ancak, CHP'nin yaşı çok partili demokratik yaşamımız için anlamlı bir gösterge oluşturmamaktadır. Çünkü CHP, cumhuriyeti ve devleti kuran parti olarak 1923'den bu yana siyasal yaşamda yer almıştır.. O nedenle, CHP yerine, çok partili yaşamla birlikte kurulmaya başlamış olan partilerimizin yaşlarına bakmanın daha anlamlı olacağı kanısındayız.

            CHP'nin dışındaki partilerden en uzun ömürlü olanı,  CMP ve CKMP'nin devamı olan  MHP'dir. Bu partinin siyasal yaşamda kalma süresi 27 yıl 8 aydır. Adalet Partisi ise, 20 yıl 8 aylık siyasal ömrü ile 3. sıradadır.

            Bugünkü siyasal yaşamda var olan partilerimizin tümü, 1980 sonrasında kurulmuş bulunmaktadırlar. Dolayısiyle bu partilerin en uzun ömürlü olanları bile, sadece 11 yıllık bir geçmişe sahiptir.

            Yarım yüzyıla ulaşan çok partili yaşamımızdaki siyasal partilerimizin ömürlerinin 11 yıl ile sınırlı oluşu, siyasal yaşamımızdaki istikrarsızlığın önemli bir nedeni ve aynı zamanda göstergesidir.

            Seçimlere Katılan Partiler
            14 Mayıs 1950'den 20 Ekim 1991'e kadar yapılmış olan Milletvekili ve Senato Seçimlerine katılan partilerin listesi - kısaltılmış isimleri ile birlikte - aşağıda Tablo 1'de verilmektedir.
 

Tablo 1.
            MİLLETVEKİLİ VE SENATO
            SEÇİMLERİNE GİREN PARTİLER
            (1950 - 1991 Arası)

Partiler                                                                          Kuruluş                 Kapanış
CHP              :            Cumhuriyet Halk Partisi            09.09.1923            16.10.1981
DP                 :            Demokrat Parti                          07.01.1946            29.09.1960
MP (1)           :            Millet Partisi                               20.07.1948            27.01.1954
KP(*)             :            Köylü Partisi                              16.05.1952            16.10.1958
CMP(*)          :           Cumhuriyetçi Millet Partisi       12.02.1954              (*)
HP                  :           Hürriyet Partisi                          20.12.1955              24.11.1958
CKMP(*)       :            Cumhuriyetçi Köylü
                                    Millet Partisi                              12.02.1954            (*)
AP                  :            Adalet Partisi                           11.02.1961            16.10.1981
YTP                :            Yeni Türkiye Partisi                  13.02.1961            19.03.1973
TİP(1)             :            Türkiye İşçi Partisi                    13.02.1961            20.05.1971
MP (2)            :            Millet Partisi                              14.06.1962            16.10.1981
TBP                :            Türkiye Birlik Partisi                 17.10.1966            16.10.1981
CGP               :            Cumhuriyetçi Güven Partisi     12.05.1967           16.10.1981
MHP(*)          :            Milliyetçi Hareket Partisi           12.02.1954           16.10.1981
DP                  :            Demokratik Parti                      18.12.1970           16.10.1981
MSP               :            Milli Selamet Partisi                 11.10.1972           16.10.1981
TSİP               :            Türkiye Sosyalist İşçi Partisi    26.06.1974           16.10.1981
TİP(2)             :            Türkiye İşçi Partisi                     01.05.1975           16.10.1981
SDP                :           Sosyalist Devrim Partisi           30.05.1975           16.10.1981
ANAP            :            Anavatan Partisi                         20.05.1983            --
HP(**)             :            Halkçı Parti                                25.05.1983             (**)
MDP(***)        :            Milliyetçi Demokrasi Partisi     16.05.1983             04.05.1986
DSP                :            Demokratik Sol Parti                14.11.1985            --
DYP                :            Doğru Yol Partisi                        23.06.1983            --
RP                   :            Refah Partisi                              19.07.1983            --
SHP(**)           :            Sosyal Demokrat
                                      Halkçı Parti                                 25.05.1983             --
MÇP(****)       :            Milliyetçi Çalışma Partisi           07.07.1983            (****)
İDP(*****)        :             İslahatçı Demokrasi Partisi      21.03.1984            (*****)
SP                   :            Sosyalist Parti                            01.02.1988            10.07.1992

(*)                     :            KP, CMP'ye katılarak CKMP oldu, CKMP'de, isim değiştirerek MHP adını aldı,
(**)                   :            SODEP, HP'ye katılarak  SHP oldu,
(***)                  :            MDP, ANAP'a katıldı,
(****)                 :            MÇP, isim değiştirerek MHP adını aldı,
(*****)               :            Birlik ve Barış Patisi, IDP'ye katılarak,  Millet Partisi adını aldı.

            Tabloda görüleceği üzere:
            • 1950-1991 yılları arasında yapılan Milletvekili ve Senato Seçimlerine - ayrı isimlerle katılan - parti sayısı 29 olarak gözükmektedir.

            • MP(1) ve MP(2) ile TİP(1) ve TİP(2) aynı isimlerle kurulmuş olmalarına karşın, değişik tarihlerde faaliyet gösteren ayrı partilerdir.

            • KP'nin CMP'ye katılması ile oluşan CKMP sonradan isim değiştirerek MHP adıyla yaşamını sürdürmüş ve 16 Ekim 1981'de kapatılmıştır. Tablo 1'de ayrı ayrı yer almış olan bu üç parti, tüzel kişilik açısından tek parti sayılmaktadır.

            • Halkçı Parti, SODEP ile birlişerek SHP'yi oluşturmuştur. O nedenle tüzel kişilik açısından HP ile SHP de aynı parti sayılmaktadır.

            • Bu partilerden 2'si (TSİP ve SDP) yalnızca 1979'daki "1/3 Senato Yenileme Seçimleri"ne girmişler,  bunun dışındaki seçimlere girmemişlerdir.

            • Sonuç olarak, incelememize konu olan dönemde, Milletvekili ve Senato Seçimleri'ne giren parti sayısı 27, "Milletvekili Genel Seçimleri'ne girmiş olan parti sayısı ise 25 olarak belirlenmiştir.

       3. SEÇİM YASALARI

            Temel Yasalar
            1950'den bu yana, seçimleri düzenleyen ve seçim sistemlerini belirleyen 5  temel yasa çıkarılmıştır.
            - Temel yasaların:
            • 1 adedi, "Seçimlerin Temel Hükümleri"ni düzenlemektedir.
                        (26.04.1961 tarih / 298 sayılı yasa)

            • 3 adedi, "Milletvekili Seçimleri"ne ilişkin yasalardır.
                        16.02.1950 tarih / 5545 sayılı yasa,
                        (Liste Usulü Çoğunluk Sistemi)
                        25.05.1961 tarih / 306 sayılı yasa,
                        (Barajlı d'Hondt Sistemi)
                        10.06.1983 tarih / 2839 sayılı yasa,
                        (Çifte Barajlı d'Hondt Sistemi)

            • 1 adedi "Senato Seçimleri"ni düzenlemektedir.
                        (24.05.1961 tarih / 304 sayılı yasa
                        (Liste Usulü Çoğunluk Sistemi)

            Yasa Değişiklikleri
            İncelememize konu olan dönemde, söz konusu Temel Yasalarda değişiklik yapan, 29 yasa daha çıkarılmıştır.

            Bu değişikliklerden bir kısmı, seçim süreci ile ilgili usulleri düzenlemekte, bir bölümü ise doğrudan seçim sistemlerini etkileyen değişiklikleri içermektedir.

            Seçim sistemlerini doğrudan etkileyen yasa değişikliklerini şöyle sıralayabiliriz.

            • 17.4.1964 tarih /447 sayılı yasa,
               (Cumhuriyet Senatosu seçimlerinde Çoğunluk Usulünden Barajlı d'Hondt sistemine geçiş)

            • 13.2.1964 tarih /533 sayılı yasa,
                (Milletvekili ve Senato seçimlerinde "Barajlı d'Hondt" sistemi yerine "Milli Bakiye" sisteminin uygulanması,

            • 20.3.1968 tarih  /1036 sayılı yasa,
              (Senato ve Milletvekilliği Seçimlerinde Barajsız d'Hondt sistemine dönüş)

            • 28.03.1986 tarih /3270 sayılı  yasa,
             (Seçim çevrelerinin hesabında değişiklik, seçim çevresi barajının değiştirilmesi ve kontenjan adaylığı uygulaması)

            • 23.05.1987 tarih /3377 sayılı yasa,
             (Anayasa değişikliğine paralel olarak, milletvekili sayısının 400'den 450'ye çıkarılması, seçim çevresi barajında değişiklik yapılması)

            • 24.08.1991 tarih /3757 sayılı yasa,
              (Seçim çevresi barajı'nda değişiklik yapılması.)
(İncelememize esas olan dönemde çıkarılmış olan 34 seçim yasasıyla ilgili ayrıntılı bilgiler Ek.3'de verilmiştir.)

        4. SEÇİM SİSTEMİ ARAYIŞLARI

            Seçim sistemleri arayışlarında esas unsurun, bir önceki dönemde uygulanan sistemin sonuçlarına karşı doğan tepkiler olduğunu söylemek yanlış olmaz.

            Nitekim, 1950-1960 arasında yürürlükte olan "Çoğunluk Sistemi"nin sonuçlarına karşı duyulan tepki, adaletli temsil faktörünü öne çıkarmış ve 1961 Anayasası ile başlatılan yeni dönemde "Nispî Temsil Sistemi"ne geçilmiştir.

            Özellikle, 1970'lerden sonraki koalisyonlar dönemiyle yaşanan istikrarsızlığı önlemek amacıyla , 1982 Anayasası'yla yeniden başlatılan dönemde - bu kez siyasal istikrarı, adaletli temsilden öne geçiren -  "Çifte Barajlı Nispî Seçim" uygulamaları tercih edilmiştir.

            Görülüyor ki, 1950'den bu yana uygulanan Seçim Sistemleri hem tercih nedenleri, hem de sonuçları itibariyle çok partili yaşamımızın üç ana dönemini sembolize etmektedir.

        5. UYGULANAN SEÇİM SİSTEMLERİ

            1950 seçimlerinden 1991 seçimlerine kadar uygulanmış olan seçim sistemlerini ve uygulandıkları dönemleri aşağıda sıralıyoruz.

            Liste usulü çoğunluk sistemi
            1950-60 arasında uygulandı
             (1950, 1954, 1957 Seçimleri)

            Nispî Temsil Usulü
            1961 Anayasası ile başlayan dönemle birlikte, ülkemizde Nispî Temsil uygulamaları dönemi  başlamıştır.

            1961 seçimlerinden itibaren Nispî Temsil sisteminin değişik uygulamalarına tanık oluyoruz. Bunlar, uygulandıkları dönemlere göre, aşağıda sırayla belirtilmiştir.

            1960-1980 dönemi
            • Barajlı d'Hondt Usulü (1961 seçimleri)
            • Milli Bakiye Usulü (1965 seçimleri)
            • Barajsız d'Hondt Usulü (1973, 1977 seçimleri)

            1980 sonrası
            - Çifte Barajlı d'Hondt Usulü (1983 seçimleri)
            - Çifte Barajlı d'Hondt + Kontenjan Usulü
             (1987, 1991 seçimleri)
 
 

II. BÖLÜM

SAYISAL DEĞERLER

            Bu bölümde, 1950-1991 yılları arasında yapılmış olan Milletvekili ve Senato seçimi sonuçlarına ilişkin sayısal veriler sunulacaktır.

       1. MİLLETVEKİLİ VE SENATÖR SAYILARI

            1950-1960 arasında uygulanan seçim yasasına göre, parlamentodaki toplam milletvekili sayısı sabit değildi. İllerin Milletvekili sayıları, 40.000 nüfusa 1 Milletvekili düşecek biçimde hesaplanıyordu. O nedenle - nüfus artışına paralel olarak - Milletvekili sayıları da 1950'de 487 iken, 1954'te 542'ye, 1957'de 610'a yükselmiştir.

            1961'de çıkarılan yeni seçim yasasıyla, toplam Milletvekili sayısı sabitleştirilmiş ve - 1983 seçimleri dışında -  bu sayı  450 olarak belirlenmiştir. Yalnızca 1983 seçimlerinde toplam milletvekili sayısı 400 olarak uygulandı.

            1960-1980 döneminde parlamenter sistem çift meclisli olarak çalışmış, Millet Meclisi yanında bir de Cumhuriyet Senatosu oluşturulmuştu.

            Cumhuriyet Senatosu'nun seçimle gelen üyeleri 150 olarak belirlenmiştir. Bunun yanında, Tabii Senatörler ve Cumhurbaşkanı'nca seçilen Kontenjan Senatörleri, Senato'nun üyesi olarak görev yapmışlardır.

             (Yıllara göre Milletvekili ve Senatörlerin toplam sayıları Ek.4'de; İllere ve partilere göre dağılımı ise Ek.5'te verilmektedir.)

       2. SEÇMEN SAYILARI/SEÇİME
            KATILIM ORANLARI

            1950'den 1991 Seçimlerine kadar seçmen sayılarındaki artışlar ile, seçime katılma oranları Ek.6'da verilmektedir.

            Seçmen Sayıları
            Ek.6'da görüleceği üzere, 1950'de 8.905.743 olan seçmen sayısı, 1991'de 29.978.837'ye yükselmiştir. 41 yıllık dönemde seçmen sayısındaki artış yaklaşık 21 milyon, artış oranı ise %337 olmuştur. 27 Mart 1994'te yapılan "Yerel Genel Seçimler"de ise Seçmen sayısı 31.960.555'e ulaşmış bulunmaktadır. (1950'ye göre % 359 artış)

            Seçime Katılma Oranları
            Ek.6'da görüleceği üzere, söz konusu 11 Genel Seçimdeki katılma oranları % 64.3 ile % 93.3 arasında değişmektedir.

            Bu verilere göre en düşük katılım - % 64.3 ile - 1969 yılında gerçekleşmiş, en yüksek katılım ise - % 93.3 ile  - 1987 yılında sağlanmıştır.

            Ek.6'daki tablodan ortaya çıkan bir önemli sonuç da şudur. 1950-1961 ve 1983-1991 dönemlerindeki seçimler, katılımın genellikle yüksek olduğu dönemlerdir. İki dönem arasında kalan 1965, 1969, 1973, 1977 seçimleri ise düşük katılımın gerçekleştiği dönemdir. ( % 64.3 ile % 72.4 arası).

       3. SEÇİM SONUÇLARI

           Milletvekili Genel ve Ara Seçim Sonuçlarına ilişkin sayısal bilgileri - Seçim tarihlerine göre -  Ek'ler bölümünde sunuyoruz. (Ek.7  ve Ek.8)

            Ek.9'da ise "Senato Seçimleri"ne ilişkin sayısal  bilgiler  yeralmaktadır.

            Daha önce belirtildiği gibi, bundan sonraki irdeleme ve değerlendirmelerde yalnızca "Milletvekili Genel Seçimleri" esas alınacaktır.

        4. MİLLETVEKİLİ GENEL SEÇİM SONUÇLARI

            Çalışmanın bu bölümünde, "Milletvekili Seçim Sonuçları" seçim yıllarına göre,  tablolar halinde özetlenmiştir. Tablolarda, partilerin seçimlerdeki oy oranları ile, kazandıkları milletvekili sayıları verilmektedir. Bunun yanında, partilerin parlamentodaki sandalye oranlarının belirtilmesinde yarar görülmüştür. Partilerin Milletvekili sayılarının, Meclis'teki toplam sandalye sayısına bölünmesi ile hesaplanan bu oran, tablolarda "Temsil Oranı" olarak ifade edilecektir.

            Bilindiği gibi, hiç bir seçim sistemi, yüzde yüz adaleti sağlayamamakta, partilerin oy oranlarıyla, temsil oranları arasında - seçim sistemlerine göre değişen - farklılıklar oluşmaktadır. Bu farklar, sistemin "istikrar boyutu"yla doğru, "adaletli temsil" boyutuyla ters orantılıdır. Partilerin temsil oranlarıyla, Oy oranları arasındaki bu farkın, uygulama sonuçları açısından önemli bir gösterge oluşturduğu inancındayız.

            O nedenle, bu farkları da  belirtme gereği duyulmuştur. Bir başka söyleyişle, "Aşkın veya Eksik Temsil"i belirten bu farkları, tablolarda bu başlık altında ifade edeceğiz.

            Oy oranından daha yüksek oranla parlamentoda temsil edilen partiler için Aşkın Temsil, artı (+); düşük oranda temsil edilen partiler için de Eksik Temsil eksi ( - ) bir değer olarak ifade edilmektedir.

Tablo 2.1.
1950 SEÇİMLERİ
(Liste Usulü Basit Çoğunluk Sistemi)

PARTİLER            Mv.             Oy Oranı            Temsil Oranı            Aşkın/Eksik
                              Sayısı               %                        %                          Temsil (*) %
CHP                            63                39.4                    13.0                                 -26.4
DP                             420               52.7                     86.2                                +33.5
MP (1)                           1                 3.1                       0.2                                   -2.9
BAĞIM.                         3                 4.8                       0.6                                   -4.2
TOPLAM                   487             100.0                   100.0                                 ±0.0
 

 (*) Partinin Oy Oranı ile Temsil Oranı arasındaki fark.
     Aşkın Temsil (+), Eksik Temsil (-) işaretiyle gösterilmiştir.

Tablo 2.2.
1954 SEÇİMLERİ
(Liste Usulü Basit Çoğunluk Sistemi)

PARTİLER            Mv. Sayısı            Oy Oranı           Temsil Oranı            Aşkın/Eksik
                                                                    %                        %                        Temsil (*) %
CHP                                 31                   35.4                        5.7                            -29.7
CMP                                  5                      4.9                        0.9                              -4.0
DP                                 505                   57.6                      93.2                           +35.6
KP                                      -                      0.6                           -                               -0.6
BAĞIMSIZ.                        1                     1.5                         0.2                             -1.3
TOPLAM                       542                 100.0                     100.0                             ±0.0

(*) Partinin Oy Oranı ile Temsil Oranı arasındaki fark.
    Aşkın Temsil (+), Eksik Temsil (-) işaretiyle gösterilmiştir.

Tablo 2.3.
1957 SEÇİMLERİ
(Liste Usulü Basit Çoğunluk Sistemi)

PARTİLER            Mv. Sayısı            Oy Oranı            Temsil Oranı            Aşkın/Eksik
                                                                    %                        %                        Temsil (*) %
CHP                            178                         41.0                      29.2                        -11.8
CMP                               4                            7.1                        0.6                          -6.5
DP                              424                          47.9                      69.6                       +21.7
HP                                   4                            3.9                        0.6                         - 3.3
BAĞIMSIZ.                     -                            0.1                            -                           -0.1
TOPLAM                    610                      100.0                     100.0                         ±0.0

(*) Partinin Oy Oranı ile Temsil Oranı arasındaki fark.
    Aşkın Temsil (+), Eksik Temsil (-) işaretiyle gösterilmiştir.

Tablo 2.4.
1961 SEÇİMLERİ
(Barajlı d'Hondt Sistemi)

PARTİLER            Mv. Sayısı            Oy Oranı            Temsil Oranı            Aşkın/Eksik
                                                                    %                        %                        Temsil (*) %
AP                               158                        34.8                     35.1                            +0.3
CHP                            173                        36.7                     38.5                            +1.8
CKMP                          54                        14.0                     12.0                             -2.0
YTP                              65                         13.7                    14.4                             +0.7
BAĞIMSIZ.                    -                           0.8                         -                              - 0.8
TOPLAM                    450                     100.0                    100.0                            ±0.0

(*) Partinin Oy Oranı ile Temsil Oranı arasındaki fark.
    Aşkın Temsil (+), Eksik Temsil (-) işaretiyle gösterilmiştir.
 
 

Tablo 2.5.
1965 SEÇİMLERİ
(Milli Bakiye Sistemi)

PARTİLER            Mv. Sayısı            Oy Oranı            Temsil Oranı            Aşkın/Eksik
                                                                    %                        %                       Temsil (*) %
AP                                240                        52.9                   53.3                        +0.4
CHP                             134                        28.7                    29.8                        +1.1
CKMP                            11                         2.2                      2.5                        +0.3
MP (2)                            31                         6.3                      6.9                        +0.6
TİP (1)                            14                        3.0                        3.1                        +0.1
YTP                                19                        3.7                        4.2                        +0.5
BAĞIMSIZ.                      1                        3.2                        0.2                        -3.0
TOPLAM                      450                    100.0                    100.0                       ± 0.0
 

(*) Partinin Oy Oranı ile Temsil Oranı arasındaki fark.
    Aşkın Temsil (+), Eksik Temsil (-) işaretiyle gösterilmiştir.
 

Tablo 2.6.
1969 SEÇİMLERİ
(Barajsız d'Hondt Sistemi)

PARTİLER            Mv.  Sayısı            Oy Oranı            Temsil Oranı            Aşkın/Eksik
                                                                     %                            %                    Temsil (*) %
AP                                256                        46.5                        56.9                            +10.4
CGP                                15                          6.6                          3.3                              -3.3
CHP                              143                        27.3                        31.8                              +4.5
MHP                                  1                          3.0                          0.2                               -2.8
MP (2)                               6                          3.2                           1.3                              -1.9
TBP                                    8                          2.8                          1.8                              -1.0
TİP (1)                                2                          2.8                          0.5                              -2.3
YTP                                    6                          2.2                          1.3                              -0.9
BAĞIMSIZ.                      13                          5.6                          2.9                              -2.7
TOPLAM                        450                      100.0                      100.0                             ±0.0

(*) Partinin Oy Oranı ile Temsil Oranı arasındaki fark.
    Aşkın Temsil (+), Eksik Temsil (-) işaretiyle gösterilmiştir.
 

Tablo 2.7.
1973 SEÇİMLERİ
(Barajsız d'Hondt Sistemi)

PARTİLER            Mv. Sayısı            Oy Oranı            Temsil Oranı            Aşkın/Eksik
                                                                    %                        %                        Temsil (*) %
AP                                    149                   29.8                      33.1                            +3.3
CGP                                    13                    5.3                        2.9                              -2.4
CHP                                  185                   33.3                      41.1                            +7.8
DP                                       45                   11.9                      10.0                             -1.9
MHP                                      3                     3.4                        0.7                             -2.7
MP (2)                                    -                      0.6                          -                              -0.6
MSP                                     48                    11.8                     10.7                              -1.1
TBP                                        1                      1.1                       0.2                              -0.9
BAĞIMSIZ.                            6                     2.8                        1.3                              -1.5
TOPLAM                            450                 100.0                    100.0                             ±0.0

(*) Partinin Oy Oranı ile Temsil Oranı arasındaki fark.
    Aşkın Temsil (+), Eksik Temsil (-) işaretiyle gösterilmiştir.
 

Tablo 2.8.
1977 SEÇİMLERİ
(Barajsız d'Hondt Sistemi)

PARTİLER            Mv. Sayısı            Oy Oranı            Temsil Oranı            Aşkın/Eksik
                                                                    %                        %                        Temsil (*) %
AP                                189                        36.9                        42.0                         +5.1
CGP                                 3                          1.9                          0.7                          -1.2
CHP                             213                        41.3                        47.3                          +6.0
DP                                    1                          1.9                          0.2                           -1.7
MHP                               16                          6.4                          3.6                          -2.8
MSP                                24                          8.5                          5.3                          -3.2
TBP                                    -                          0.4                             -                          -0.4
TİP (2)                                -                          0.2                             -                          -0.2
BAĞIMSIZ.                        4                         2.5                          0.9                          -1.6
TOPLAM                        450                     100.0                      100.0                          ±0.0

(*) Partinin Oy Oranı ile Temsil Oranı arasındaki fark.
    Aşkın Temsil (+), Eksik Temsil (-) işaretiyle gösterilmiştir.
 

Tablo 2.9.
1983 SEÇİMLERİ
(Çifte Barajlı d'Hont Sistemi)

.PARTİLER            Mv. Sayısı             Oy Oranı            Temsil Oranı            Aşkın/Eksik
                                                                           %                    %                      Temsil (*) %
ANAP                            212                            45.1                 53.0                         +7.9
HP                                  117                            30.5                 29.2                          -1.3
MDP                                71                            23.3                  17.8                         -5.5
BAĞIMSIZ.                       -                               1.1                       -                          -1.1
TOPLAM                        400                          100.0               100.0                         ±0.0

(*) Partinin Oy Oranı ile Temsil Oranı arasındaki fark.
    Aşkın Temsil (+), Eksik Temsil (-) işaretiyle gösterilmiştir.
 

Tablo 2.10.
1987 SEÇİMLERİ
(Çifte Barajlı d'Hont Sistemi+Kontenjan Uygulaması)

PARTİLER            Mv. Sayısı            Oy Oranı            Temsil Oranı            Aşkın/Eksik
                                                                    %                            %                    Temsil (*) %
ANAP                             292                    36.3                         64.9                                +28.6
DSP                                    -                       8.5                              -                                     -8.5
DYP                                  59                    19.1                         13.1                                    -6.0
IDP                                      -                       0.8                              -                                     -0.8
MÇP                                    -                      2.9                              -                                     -2.9
RP                                        -                      7.2                              -                                     -7.2
SHP                                   99                   24.8                        22.0                                    -2.8
BAĞIMSIZ.                         -                       0.4                             -                                      -0.4
TOPLAM                         450                 100.0                      100.0                                   ±0.0

(*) Partinin Oy Oranı ile Temsil Oranı arasındaki fark.
    Aşkın Temsil (+), Eksik Temsil (-) işaretiyle gösterilmiştir.
 

Tablo 2.11.
1991 SEÇİMLERİ
(Çifte Barajlı d'Hont  Sistemi +Kontenjan Uygulaması)

PARTİLER            Mv. Sayısı            Oy Oranı            Temsil Oranı            Aşkın/Eksik
                                                                    %                           %                        Temsil (*) %
ANAP                            115                     24.0                        25.6                      +1.6
RP                                    62                     16.9                        13.8                       -3.1
SP                                       -                       0.4                              -                        -0.4
DYP                                178                     27.0                        39.5                   +12.5
DSP                                    7                     10.8                           1.6                      -9.2
SHP                                  88                     20.8                         19.5                      -1.3
BAĞIMSIZ.                         -                       0.1                               -                        -0.1
TOPLAM                        450                  100.0                       100.0                      ±0.0

(*) Partinin Oy Oranı ile Temsil Oranı arasındaki fark.
    Aşkın Temsil (+), Eksik Temsil (-) işaretiyle gösterilmiştir.
 
 

III. BÖLÜM

SEÇİM SONUÇLARINA İLİŞKİN
YORUMLAR

            1950- 1991 yılları arasında yapılmış olan "Milletvekili Genel Seçim Sonuçları" toplu olarak değerlendirildiğinde ortaya çıkan önemli sonuçları bu bölümde gözden geçireceğiz.

       1. MİLLETVEKİLİ SEÇİMLERİNE GİREN VE
            PARLAMENTODA TEMSİL EDİLEN PARTİLER

            Çok partili dönemde, siyasal yaşamda yeralan 159 siyasal partiden yalnızca 25'i Milletvekili Genel Seçimlerine girmiş, bunların da 22'si  bu seçimler sonucunda, parlamentoda temsil edilmişlerdir.

            Partilerin Seçimlere ve Parlamentoya
            Giriş Sayıları
            Partilerin Seçime ve parlamentoya girme sayıları, önemli bir ölçüttür.
Söz konusu 25 partinin kaçar kez seçimlere ve parlamentoya girmiş oldukları aşağıda Tablo 3'te gösterilmiştir.

Tablo 3
PARTİLERİN SEÇİMLERE/PARLAMENTOYA
GİRİŞ SAYILARI
(1950-1991 Arasında)

Parti            Seçimlere            Parlamentoya            Parti            Seçimlere            Parlamentoya
                    Girişi                   Girişi                         Girişi            Girişi                   Girişi
CHP            8 kez                    8 kez                            MSP            2 kez            2 kez
MHP            7 kez                    7 kez                            DP**            2 kez            2 kez
(CMP, CKMP)                                                              DYP             2 kez            2 kez
AP              5 kez                    5 kez                             RP                2 kez            2 kez
DP*            3 kez                    3 kez                             DSP             2 kez            1 kez
YTP            3 kez                    3 kez                             HP***            1 kez            1 kez
CGP           3 kez                    3 kez                            MP (1)           1 kez            1 kez
ANAP         3 kez                    3 kez                            MDP              1 kez            1 kez
SHP           3 kez                    3 kez                             KP                 1 kez                -
MP(2)         3 kez                    2 kez                            TİP(2)             1 kez                -
TİP(1)         2 kez                    2 kez                            İDP                 1 kez                -
TBP            2 kez                    2 kez                            MÇP               1 kez                -
                                                                                      SP                  1 kez                 -
 
 

DP*                Demokrat Parti               MP(1) 1954'de kapatılan
DP**              Demokratik Parti            MP(2) 1962'de kurulan
HP***             Hürriyet Partisi                TİP(1) 1971'de kapatılan
                                                                TİP(2) 1975'de kurulan

            Tablodan çıkan sonuçlar şunlardır.
            En çok seçime giren parti olan CHP;
            • 1950/1980 yılları arasındaki dönemde bütün seçimlere girmiş ve 16 Ekim 1981 tarihinde 2533 Sayılı Yasa ile kapatılmıştır.

            İkinci sıradaki parti olan MHP;
            • (CMP ve CKMP)'nin devamı olarak 1954'den 1980'e kadar yapılmış olan bütün seçimlere girmiş ve yine 16 Ekim1981'de kapatılmıştır.

            Üçüncü sıradaki parti olan AP;
            • 1961/1980 yılları arasındaki bütün seçimlere girmiş ve 16 Ekim 1981 tarihinde 2533 sayılı yasayla kapatılmıştır.

            Dördüncü sıradaki partilerden;
            • DP*, 1950-60 arasındaki bütün seçimlere girmiş,
            • YTP, CGP, MP(2) 1960-80 arasında değişik seçimlere girmiş,
            • ANAP ve SHP, 1980 sonrasındaki bütün seçimlere girmiş bulunmaktadır.

            Beşinci sıradaki partilerden;
            • TİP(1), TBP,  DP**, MSP, DSP, DYP, RP ikişer kez seçimlere girmişlerdir.

            Altıncı sıradaki partilerden;
            • MP(1), HP (Hürriyet Partisi), MDP, KP, TİP(2), İDP, MÇP  ve SP ise, birer kez  seçimlere girmişlerdir.

            Parlamentoya giremeyen partiler;
            • 1950-1991 arasında yapılan seçimlere giren partilerden beşi - KP, TİP (2), MÇP, İDP ve SP - parlamentoya girememişlerdir.

            Seçimlere Giren ve Parlamentoda
            Temsil Edilen Partiler
            Çok partili dönemde seçimlere katılmış ve parlamentoda temsil edilmiş olan partilerin sayısı, seçim yıllarına göre, Tablo 4'te gösterilmiştir.

Tablo 4
1950-1991  ARASINDA
SEÇİME/PARLAMENTOYA GİREN  PARTİLER

                Seçime Giren                        Parlamentoya Giren
1950            3 Parti                                    3 Parti
                    CHP, DP, MP(1))                   CHP, DP*, MP(1)
1954            4 Parti                                    3 Parti
                    CHP, CMP, DP, KP               CHP, CMP, DP*
1957             4 Parti                                    4 Parti
                    CHP, CKMP,  DP, HP            CHP, CMP, DP*, HP
1961              4 Parti                                    4 Parti
                    AP, CHP, CKMP, YTP           AP, CHP, CKMP, YTP
1965             6 Parti                                     6 Parti
                    AP, CHP, CKMP, MP (2),      AP*, CHP,  CKMP, MP(2)
                    TİP(1), YTP                               TİP (1), YTP
1969          8 Parti                                      8 Parti
                    AP, CGP, CHP, MHP              AP*, CGP, CHP, MHP
                    MP (2), TBP, TİP (1), YTP       MP(2), TBP, TİP (1), YTP
1973            8 Parti                                        7 Parti
                    AP, CGP, CHP, DP, MHP       AP, CGP, CHP, DP, MHP,
                    MP(2) MSP, TBP                      MSP, TBP
1977            8 Parti                                        6 Parti
                   AP, CGP, CHP, DP, MHP        AP, CGP, CHP, DP, MHP,
                    MSP, TBP, TİP(2)                      MSP
1983            3 Parti                                       3 Parti
                    ANAP, HP, MDP                      ANAP*,  HP, MDP
1987            7 Parti                                      3 Parti
                    ANAP, DSP, DYP, IDP,          ANAP*, DYP, SHP
                    MÇP, RP, SHP
1991            6 Parti                                      5 Parti
                    ANAP, RP, SP, DYP,             ANAP, RP, DYP,
                    DSP, SHP                                DSP, SHP

(*) Tek başına iktidar çoğunluğunu kazanan parti

            Bu tabloda görüldüğü üzere, 11 Genel Seçimin 6'sında, seçimlere katılan partilerin tümü Parlamentoya girebilmişlerdir. (1950, 1957, 1961, 1965, 1969, 1983 seçimleri)

            Diğer 5 seçimde, seçimlere katılan partilerden bir kısmı parlamento dışında kalmışlardır.
Böylece:

1954'de            KP                                                             1987'de            DSP, IDP, MÇP, RP
1973'de            MP(2)                                                        1991'de            SP
1977'de            TBP ve TİP(2)
parlamento dışında kalmışlardır.

            Dönemlere göre parti sayıları şu gelişmeyi göstermektedir.

            • Çoğunluk siseminin uygulandığı dönemde, (1950-1960) seçimlere  ve parlamentoya giren parti sayısı 4 ile sınırlı kalmıştır.

            •- Nispî Temsil'in; "Barajlı d'Hondt", "Milli Bakiye" ve "Barajsız d'Hondt"  usulü uygulamalarında (1960-1980) seçime ve parlamentoya giren partilerin sayıları 8'e kadar çıkmıştır.

            •- 1983 Seçimlerinde - Milli Güvenlik Konseyi'nin müdahalesi nedeniyle - yalnızca 3 parti seçime girebilmiştir.

            • 1987'den itibaren seçime giren partilerin sayısı yeniden  yükselmektedir.

            • 1987'de uygulanmaya başlayan, Çifte Barajlı Nispî Temsil Usulüne, Çoğunluk Sistemi'nin katkısını getiren Kontenjan uygulaması sonucunda parlamentoya giren parti sayısı 3'e düşmüştür.

            • Parlamentoya giren parti sayısı 1991'de 5'e yükselmiştir. Ancak, Parlamentoya giren parti  sayısındaki bu çoğalma -seçim sisteminden ziyade - siyasal istikrarsızlığın sağda ve solda yarattığı bölünmelerin sonucudur.

                    2- TEK PARTİNİN İKTİDARIYLA SONUÇLANAN
                        SEÇİMLER

            1950'den bu yana, değişik sistemlerle yapılmış olan 11 Genel Seçimin 7'si, tek başına bir partinin iktidar çoğunluğuyla sonuçlanmıştır.

            Bu partiler; 1950-1960 döneminde DP (üç kez), 1960-1980 döneminde AP (iki kez) ve 1980 sonrasında ANAP (iki kez). Üç partinin ortak yanı, siyasal yelpazenin sağında yer almış olmalarıdır.

            Söz konusu partiler, iktidar çoğunluğunu, 6 seçimde % 40'ın üzerinde oy oranlarıyla sağlamış, yalnızca 1987'de ANAP % 36.3 oy oranıyla tek başına iktidar olabilmiştir.

            Durum aşağıda, Tablo 5'te özetlenmiş bulunmaktadır.
 

Tablo 5
TEK PARTİNİN İKTİDARIYLA
SONUÇLANAN SEÇİMLER

                    Parti         Oy Oranı        Mv..Sayısı            Seçim Sistemi
1950            DP            % 52.7            420                        Basit Çoğunluk
1954            DP            % 57.6            505                        Basit Çoğunluk
1957            DP            % 47.9            424                        Basit Çoğunluk
1965            AP            % 52.9            240                        Nispî  Seçim (M.Bakiye)
1969            AP            % 46.5            256                        Nispî  Seçim
                                                                                          (Barajsız d'Hondt)
1983            ANAP       % 45.1            212                       Nispî  Seçim
                                                                                           (Çifte Barajlı d'Hondt)
1987            ANAP        % 36.3            292                       Nispî  Seçim
                                                                                           (Çifte Barajlı d'Hondt+Kontenjan

        3) SİYASAL PARTİLERİN, OY ORANLARI SIRALAMASI
            İnceleme konusu Milletvekili Genel Seçimlerine girmiş olan ve % 5'in üzerinde oy alan partilerin oy oranlarını,  Tablo 6'da -büyüklüklüklerine  göre - sıralıyoruz.

Tablo 6
% 5 'İN ÜZERİNDE OY ALAN PARTİLERİN
OY ORANLARINA GÖRE SIRALAMASI
Parti            Seçim            Oy Oranı            Parti            Seçim            Oy Oranı
                    Yılı                        %                                     Yılı                    %
DP(*)          1954                    57.6                DYP            1991                27.0
AP              1965                    52.9                SHP            1987                24.8
DP(*)          1950                    52.7               ANAP          1991                24.0
DP(*)          1957                    47.9                MDP           1993                23.3
AP              1969                    46.5                SHP            1991                20.8
ANAP        1983                    45.1                DYP             1987                19.1
CHP           1977                    41.3                RP(***)        1991                16.9
CHP           1957                    41.0                CKMP         1961                14.0
CHP           1950                    39.4                YTP              1961                13.7
AP              1977                    36.9                DP(**)         1973                11.9
CHP           1961                    36.7                MSP           1973                11.8
ANAP        1987                    36.3                DSP            1991                10.8
CHP           1954                    35.4                MSP            1977                 8.5
AP              961                      34.8                DSP            1987                 8.5
CHP           1973                    33.3                RP               1987                 7.2
HP              983                      30.5                CMP            1957                 7.1
AP              1973                    29.8                CGP            1969                 6.6
CHP           1965                   28.7                 MHP            1977                 6.4
CHP           1969                   27.3                 MP(2)          1975                6.3
                                                                        CGP             1973                5.3
(*) Demokrat Parti                                        (***) RP+MÇP+IDP'den oluşan
(**) Demokratik Parti                                            ittifakın toplam oyu

            Partilerin oy oranları incelendiğinde, aşağıdaki temel hususlar göze çarpmaktadır:

            1)        • 3 seçimde % 50 oy oranı aşılmıştır.

                        1950 ve 1954'de DP, 1965 seçimlerinde AP % 50'nin üzerinde oy almışlardır.

                        • Birinci sırayı alan partilerin oy oranları, 4 seçimde % 40 ile % 50 arasındadır.

                        1957'de DP, 1969'da AP, 1977'de CHP ve 1983 seçimlerinde ANAP'ın oy oranları bu büyüklükler arasındadır.

                        • 3 seçimde ise, birinci sırayı alan partilerin oy oranları, % 30 ile % 40 arasında yer almıştır.

                        1961 ve 1973'de CHP ve 1987 seçimlerinde ANAP  bu sınırlar arasında oy almışlardır.

                        • 1991 seçimlerinde, birinci sırayı alan partinin oy oranı % 30'un altında kalmıştır.

                        1991 seçimlerinde birinci sırayı alan DYP'nin oy oranı % 27.0 olmuştur.

            2) Seçimlerde birinci sırayı alan partilerin oy oranları sıralamasında ilk 6 sırayı, siyasal yelpazenin sağındaki partiler almaktadır.  (DP, AP ve ANAP)

                        7. sırada ise siyasal yelpazenin solundaki CHP gelmektedir.

            3) 1950'den bu yana yapılmış olan 11 seçimin:

                        • 8'inde sağ partiler 1. sırayı almışlardır.

                        (DP, AP,  ANAP ve DYP)

                        • 3'ünde ise, siyasal yelpazenin solundaki Cumhuriyet Halk Partisi en yüksek oyu alan parti konumundadır.

                        4) Sağ partilerin, birinci sırayı aldıkları seçimlerdeki oy oranları % 27.0 ile % 57.6 arasında değişmektedir.

                        Birinci sırada yer almayı sağlayan en az oy oranı, 1991 seçimlerinde % 27.0 ile DYP'nin; en yüksek oy oranı da 1954 seçimlerinde % 57.6 ile DP'nindir.

                        • Sol partilerin birinci sırada yer aldıkları seçimlerdeki oy oranları ise, % 33.3 ile % 41.3 arasında değişmektedir.

                        CHP, 1973 seçimlerinde % 33.3, 1977 seçimlerinde % 41.3 oranındaki oylarıyla birinci sırada yer almıştır.
 

        4- OY ORANLARI/TEMSİL ORANLARI
            ARASINDAKİ İLİŞKİ (Aşkın /Eksik Temsil)

            II. Bölümde - Seçim Sonuçlarını özetleyen tablolarda - partilerin "Oy Oranları - Temsil Oranları"nı ifade eden Aşkın / Eksik Temsil değerleri verilmişti.

            Şimdi, ülkemizde 1950'den bu yana yapılmış olan Milletvekili Genel Seçimlerinin sonuçları, "Aşkın veya Eksik Temsil"i ifade eden "Oy Oranları - Temsil Oranları" açısından irdelenecektir.

            1950- 1960 Dönemi
             (Liste Usulü Çoğunluk Sistemi)
            Uygulanan seçim sistemi nedeniyle bu dönem, (Aşkın / Eksik Temsil)'in en büyük olduğu dönemdir.

            Dönemin, bu açıdan en kazançlı partisi Demokrat Parti, en çok kaybı olan parti ise Cumhuriyet Halk Partisi'dir.
 

Tablo 7.1
1950-1960 DÖNEMİ
(Liste Usulü Çoğunluk Sistemi)

            AŞKIN / EKSİK TEMSİL          (Temsil Oranı - Oy Oranı)
                                                                   Kazanç                                Kayıp
                                                                           %                                        %
1950 Seçimleri                                 DP       +33.5                      CHP    - 26.4
1954 Seçimleri                                 DP       + 35.6                     CHP      - 29.7
1957 Seçimleri                                 DP       + 21.7                     CHP      - 11.8
 

            1960- 1980 Dönemi
             (Nispî Temsil)
            Bu dönemde uygulanan seçim sistemi adaletli temsil ilkesini önde tuttuğu için, Aşkın / Eksik Temsil diye tanımladığımız değerler, doğal olarak, düşük düzeyde kalmıştır.

            Barajlı d'Hont Sistemi
            Bu sistemle yapılan 1961 seçimlerinde Aşkın/Eksik Temsil oranları % 2'nin altında kalmıştır.

            Durum aşağıdaki tabloda belirtilmiştir.
 

Tablo 7.2
1960-1980 DÖNEMİ
(Barajlı d'Hondt Sistemi)

AŞKIN / EKSİK TEMSİL       (Temsil Oranı - Oy Oranı)
                                                            Kazanç                    Kayıp
                                                             %                                 %
1961 Seçimleri            CHP             +   1.8                    CKMP       -2.0
                                       YTP              + 0.7
                                        AP               + 0.3

            Milli Bakiye Sistemi
            Adaletli temsil ilkesini en çok gözeten sistem olarak, bu seçimlerde (Oy Oranları - Temsil Oranları) en düşük düzeye inmiştir. Bir başka ifade ile, partilerin oy oranları ile parlamentoya soktukları Milletvekili oranları birbirine çok yakındır.

            Bütün partiler, oy oranlarından fazla Milletvekili oranına sahip olmuşlardır. Partiler kazançta, bağımsızlar ise kayıptadır.

            En yüksek kazanç oranı,  +1.1 ile CHP'dedir.

            Durum aşağıdaki tabloda gösterilmiştir.
 

Tablo 7.3
1960-1980 DÖNEMİ
(Milli Bakiye Sistemi)

AŞKIN / EKSİK TEMSİL        (Temsil Oranı - Oy Oranı)
                                                    Kazanç                        Kazanç
                                                        %                                  %
1965 Seçiml             CHP            + 1.1            AP            + 0.4
                                    MP              + 0.6            CKMP     + 0.3
                                    YTP             + 0.5            TİP           + 0.1

            Barajsız d'Hondt Sistemi
            1969, 1973, 1977 seçimlerinde uygulanmış olan bu sistemde ortaya çıkan durum aşağıda gösterilmiştir.
 

Tablo 7.4
1960-1980 DÖNEMİ
(Barajsız d'Hont Sistemi)

AŞKIN / EKSİK TEMSİL       (Temsil Oranı - Oy Oranı)
                                                    Kazanç                                  Kayıp
                                                             %                                       %
1969 Seçimleri            AP                + 10.4            CGP            -3.3
1973 Seçimleri            CHP             +   7.8            MHP            -2.7
1977 Seçimleri            CHP             +   6.0            MSP            -3.2

            1980 Sonrası
             (Çifte Barajlı d'Hondt Sistemi)
            Bu dönemde uygulanan seçim sistemi, Nispî Temsilin (Barajsız d'Hondt)'un öngördüğü adaletli temsil unsurunu getirdiği çifte barajla zayıflatmış, istikrar boyutunu öne çıkarmıştır.

            O nedenle (Aşkın/Eksik Temsil) değerleri yeniden yüksek düzeylere çıkmaktadır.

            Özellikle, 1987'de yapılan seçim yasası değişikliği ile getirilmiş olan kontenjan uygulaması, sisteme bir ölçüde çoğunluk faktörünün etkilerini de kattığından, birinci sıradaki partiler, milletvekili sayısında daha da avantajlı duruma geçmişlerdir.

            Bu dönemdeki Aşkın/Eksik Temsil değerlerini aşağıdaki tablolarda özetliyoruz.
 

Tablo 7.5
1980 SONRASI
(Çifte Barajlı d'Hondt Sistemi)

AŞKIN / EKSİK TEMSİL        (Temsil Oranı - Oy Oranı)
                                                         Kazanç                        Kayıp
                                                               %                            %
1983 Seçimleri                ANAP     + 7.9           MDP     - 5.5
                                       HP               - 1.3
 

Tablo 7.6
1980 SONRASI
(Çifte Barajlı d'Hondt+Kontenjan Uygulaması)

AŞKIN / EKSİK TEMSİL        (Temsil Oranı - Oy Oranı)
                                                    Kazanç                        Kayıp
                                                           %                                %
1987 Seçimleri            ANAP          + 28.6            DSP    - 8.5(*)
                                      DYP              - 6.0

1991 Seçimleri            DYP            +12,5              DSP     - 9.2

(*) DSP, ülke barajını aşamadığından oylarının tamamı zayi olmuştur.

            1991 seçimlerinde sağda ve solda bölünmeler sonunda oyların dağılımı sürecine girilmiş ve partilerin oy oranları ilk defa % 30'un altına inmiş bulunmaktadır. Sandalye oranları ile oy oranları arasındaki farkın 1987 seçimine göre  yeniden küçülme eğilimine girmesinin temel nedeni budur.

        5. PARTİLERİN ALDIKLARI OYLARLA,
            ÇIKARDIKLARI MİLLETVEKİLİ SAYILARI
            ARASINDAKİ İLİŞKİ

            Seçim sonuçları incelenirken, iki husus, sürekli olarak tartışma konusu olmaktadır.

            Bunlardan birincisi, parlamentoda temsil edilemeyen oyların miktarıdır. İkincisi de partilerin aldıkları oylarla, çıkardıkları milletvekili sayıları arasındaki ilişkidir. Başka bir deyişle, siyasal partilerin seçimlerde kaçar oyla birer milletvekili çıkarabildikleridir.

            Seçim sistemlerinin adaletli temsil boyutuna ilişkin tartışmalarda, bu sayılar önemli bir gösterge olarak alınmaktadır. Yeri gelmişken söyleyelim ki, bu konuda ortaya çıkan sayısal değerler, yalnızca seçim sistemleriyle değil, parti oylarının ülke düzeyine dağılış biçimiyle de yakından ilgilidir.

            Konunun önemi gözönüne alınarak, bugüne kadar yapılmış olan seçimler için, bu açıdan yapılan hesaplar sonucunda Tablo 8 düzenlenmiştir.

            Tabloda; sırasıyla, partilerin çıkardıkları milletvekillerinin her biri için aldıkları "en az ve en çok oy sayıları" ile "parlamentoda temsil edilemeyen oylar" verilmektedir.

            Kıyaslamalara bir anlam kazandırmak üzere, her seçimde kullanılan geçerli oyların Meclis'teki toplam sandalye sayısına bölünmesiyle bulunan "bir milletvekiline düşen ortalama oy" sayıları da tabloya eklenmiştir.
 

Tablo 8
                           MİLLETVEKİLİ BAŞINA DÜŞEN OY SAYILARI
                               (En az /  En çok  / Ortalama)
                                                                                              Parlamentoda
                                                                                                          Temsil
                                                                                                    Edilemiyen
                        Ortalama            En Az            En Çok          Oy Oranı (%)
1. Liste Usulü
Çoğunluk
1950                16.533            10.098            250.414            0.0
1954                16.497            10.201            101.990            0.6
1957                14.981            10.312            163.016            0.1

2. Barajlı d'Hondt
1961                22.536            21.414           26.210              0.8

3. Milli Bakiye
1965               20.683            18.237            20.505              0.0

4. Barajsız d'Hondt
1969                20.199            16.522            275.091            0.0
1973                23.830            19.300            121.759            0.6
1977                32.949            28.808            274.484            0.6

5. Çifte Barajlı d'Hondt
1983                43.378            36.948            56.858              1.1

6. Çifte Barajlı d'Hondt
+ Kontenjan Uygulaması
1987                53.759            29.809           77.746            19.8
1991                54.258            37.082            374.901          0.5

            Tabloda görüleceği üzere:
            • Parlamentoda temsil edilmeyen oyların, genellikle düşük düzeyde kaldığı görülmektedir. 1987 Seçimleri dışında, bu oyların toplam oylar içerisindeki payı, % 0.0 ile % 1.1 arasında değişmektedir.

            • 1950, 1965 ve 1969 seçimlerinde bu oran sıfıra düşmektedir.

            • 1987'de, parlamentoda temsil edilmeyen oyların oranı % 19.8 gibi bir düzeye yükselmiştir. Bunun da nedeni; DSP'nin 2.044.576, RP'nin 1.717.425 ve MÇP'nin 701.538 oy almalarına karşın - % 10 ülke barajının altında kaldıkları için- parlamentoya hiç temsilci sokamamış olmalarıdır.

            • Milletvekili başına alınmış olan en az ve en çok oyların ortalama oy sayısıyla kıyaslanmaları halinde aşağıdaki sonuçlar çıkmaktadır.

            • Ortalama değere en yakın sayılar sırasıyla 1961 ve 1965 seçimlerinde görülmektedir.

            • Ortalama değerden uzaklaşma açısından en uçtaki örnekler 1950, 1969, 1991 seçimleridir.

            • Üç değişik sistemde yapılmış olan bu seçimlerde, partilerin milletvekili çıkardıkları en az ve en çok oylar arasındaki matematik ilişki aşağıda gösterilmiştir.

            -1950 seçimleri  (Liste Usulü Çoğunluk)
            DP 10.098 oyla, MP 250.414 oyla 1 milletvekili çıkarmış,
             (250.414 / 10.098 = 24.80 misli fazla oyla)

            - 1969 Seçimleri  (Barajsız d'Hondt)
            AP 16.522 oyla, MHP 275.091 oyla 1 milletvekili çıkarmış, (275.091 /16.522 = 16.65 misli fazla oyla)

            - 1991 seçimleri  (Çifte Barajlı d'Hondt + Kontenjan)
            DYP 37.082 oyla, DSP 374.901 oyla 1 milletvekili çıkarmış,  (374.901 / 37.082 = 10.11 misli fazla oyla)
 

       6. İKTİDAR VE ANA MUHALEFET PARTİLERİNİN
            MİLLETVEKİLİ ÇIKARAMADIĞI İLLER

            Seçimler sonucunda parlamentoda kazanılan sandalyelerin coğrafi dağılımına da bakmakta yarar görüyoruz. Buradaki gösterge, en azından dönemin iktidar ve Ana Muhalefet Partilerinin ülke düzeyinde ne kadar yaygın ölçüde Parlamentoda temsil edilebildiğidir.

            Partilerin - coğrafi temsil açısından - parlamentodaki etkinlikleri,  genel oy oranlarına, oylarının ülke düzeyindeki dağılımına ve seçim sistemine bağlıdır.

            Aşağıda Tablo 9'da üç dönemdeki durum, -İktidar ve Ana Muhalefet Partilerinin milletvekili çıkaramadığı iller esas alınarak - özetlenmektedir.
 

Tablo 9
                             PARTİLERİN MİLLETVEKİLİ
                            ÇIKARAMADIĞI İL SAYILARI

1)1950-60 Dönemi                       2)1960-80 Dönemi
1950  DP  CHP                                  1961  CHP  AP
          12    50                                                    8       23
1954  DP  CHP                                   1965  AP  CHP
           7      62                                                   2       2
1957  DP  CHP                                    1969  AP  CHP
          20      46                                                  2       4

3)1980 Sonrası                                    1973  CHP  AP
1983  ANAP  HP                                                4     4
               4     15                                    1977  CHP  AP
1987  ANAP  SHP                                              2    1
               2     30
1991  DYP  ANAP
              21    35

            Tabloda görüldüğü üzere:

            • Coğrafi temsil etkinliğinin en zayıf olduğu dönem 1950- 1960 dönemidir.

            Buradaki temel etken,seçim sistemidir.

            CHP - % 35.4 - 41.0 arasındaki oy oranlarına karşın,  46 ile 62 arasında değişen sayıdaki ilde milletvekili çıkaramamıştır.

            • 1960-1980 arasındaki seçimler, coğrafi temsildeki dağılımın en dengeli olduğu dönemi simgelemektedir. Burada hem 1. ve 2. partilerin oy oranlarının yüksekliği, hem de Seçim sisteminin ortak etkileri görülmektedir.

            • 1980 sonrasında coğrafi temsil etkinliği yine zayıflamakta, yani İktidar ve Ana Muhalefet Partilerince parlamentoda temsil edilmeyen il sayıları yeniden artış göstermektedir.

            Burada da seçim sistemiyle getirilmiş olan Çifte Baraj'ın etkisi, ana nedendir. Bunun yanında , 1991 seçimlerinde partilerin oy oranlarının  % 30'ların altında kalmış olması, ikinci etkeni oluşturmaktadır.

                         IV. BÖLÜM

DEĞİŞİK SEÇİM SİSTEMLERİNE
        GÖRE SENARYOLAR

            Bugüne dek  yapılmış olan seçimlerde, değişik seçim sistemlerinin uygulanması halinde, bunun siyasal yaşamımızdaki yansımaları hep merak edilegelmiş ve sürekli tartışma konusu olmuştur.

            Bu tartışmalara ışık tutabilmek amacıyla, bu bölümde 1950'den bu yana yapılmış seçimlerde alınan oylar, değişik seçim sistemlerine göre değerlendirilerek ortaya çıkan sonuçlar irdelenecektir. Bu amaçla düzenlenen senaryolarda ortaya çıkacak sonuçların, geleceğe yönelik seçim sistemi arayışlarında önemli katkılar sağlayacağı inancındayız.

            Çalışmanın başlangıcında açıkladığımız gibi, çok partili demokratik yaşamımızda - 14 Mayıs 1950 seçimleriyle başlayan - üç ana döneme göre aşağıdaki senaryolar düzenlenmiştir.

        1- 1950-1960 DÖNEMİ İÇİN SENARYOLAR

            Bu dönemde, bilindiği gibi "Liste Usulü Çoğunluk Sistemi" yürürlükteydi. Dönem boyunca, iktidarda bulunan DP ile Ana Muhalefet Partisi konumunda olan CHP'nin, seçimlerdeki "Oy oranlarıyla, Parlamentodaki Temsil Oranları' arasında lehte ve aleyhte büyük farklılıklar oluştuğunu önceki bölümlerde görmüştük.

            Bu dönem için, aşağıdaki senaryolar uygulanacaktır.

            Barajsız d'Hondt Seçeneceği
            Bu dönemdeki üç seçimin - 1950, 1954, 1957 - sonuçlarına, 1960 sonrasında yürürlüğe giren Barajsız d'Hondt Sistemi uygulanarak, bu uygulama sonuçlarının Parlamentoya yansıması halinde ortaya çıkacak tablonun ne olacağı araştırılmıştır.

            Çifte Barajlı d'Hondt Seçeneği
            Bilindiği gibi, 1980'e kadar yürürlükte olan Seçim Sistemlerinde, her il bir seçim çevresi olarak tanımlanmaktaydı. 1980'den sonra uygulanan sistemde ise, bir çok il ayrıca seçim çevrelerine bölünmüş olduğu için, 1980'den önce yapılmış olan seçimlere bu sistemin uygulamasının zorlukları gözönüne alınarak, yalnızca % 10 ülke barajının uygulanması halinde hangi partilerin parlamento dışında kalacağı, hangilerinin parlamentoda temsil edilebileceği belirlenmiştir. Bu sınırlı irdelemenin bile, seçim sistemlerinin partilere etkisi ve parlamentoya yansıması açısından, önemli bir gösterge oluşturacağı kanısındayız.

        2- 1960 - 1980 DÖNEMİ İÇİN SENARYOLAR

            1961 seçimlerinde Barajlı d'Hondt Sistemi yürürlüğe konulmuş,  1965 yılı Seçimlerinde Milli Bakiye sistemi uygulanmış, 1969, 1973 ve 1977 seçimlerinde Barajsız d'Hondt Usulüne dönülmüştür.

            Dönem için uygulanacak senaryolar, aşağıda belirtilmiştir.

            Barajsız d'Hondt Seçeneceği
            Barajlı d'Hondt sistemiyle yapılan 1961 seçimleri ile, Milli Bakiye Usulü'yle yapılmış olan 1965 seçim sonuçlarına Barajsız d'Hondt seçeneği uygulanmıştır.

            Liste Usulü Çoğunluk Seçeneceği
            Bu dönemdeki seçimlere de Çoğunluk Usulü uygulanarak sonuçlar buna göre hesaplanmıştır.

            Çifte Barajlı d'Hondt Seçeneği
            1960-1980 arasında yapılmış olan seçimlere, % 10 Ülke Barajı uygulandığı takdirde, Parlamento dışında kalacak partiler belirlenmiştir.

        3- 1980 SONRASI DÖNEMİ İÇİN SENARYOLAR

            Çifte Barajlı d'Hondt Sistemi'nin uygulandığı bu dönemde yapılmış olan üç seçimin (1983, 1987, 1991) sonuçlarına, Milli Bakiye Sistemi dışındaki, bütün seçim sistemleri uygulanmıştır.

         4- TÜRK SİSTEMİ

            1961'den 1991 yılına kadar yapılmış olan Milletvekili Seçimlerine ilişkin senaryolara,  Prof. Dr. Hikmet Sami Türk tarafından önerilen ve "Türk Sistemi" olarak anılan sistemin iki varyantı (çarpma ve bölme) eklenmiş ve elde edilen sonuçlar ilgili tabloların seçenekler bölümüne eklenmiştir.

            Her seçim için uygulanacak senaryolar aşağıda Tablo 10'da toplu olarak gösterilmiştir.

Tablo 10
SEÇİM SİSTEMLERİNE  GÖRE SENARYOLAR

            MEVCUT SİSTEM                    SENARYOLAR
            Liste Usulü Çoğunluk                    - Barajsız d'Hondt
            (1950, 1954, 1957)                      - % 10 Ülke Barajı

            Barajlı d'Hondt                             - Liste Usulü Çoğunluk
            (1961)                                          - % 10 Ülke Barajı
                                                                 - Türk Sistemi

            Milli Bakiye                                 - Barajsız d'Hondt
            (1965)                                         - Liste Usulü Çoğunluk
                                                                - % 10 Ülke Barajı
                                                                - Türk Sistemi

            Barajsız d'Hondt                          - Liste Usulü Çoğunluk
            (1969, 1973, 1977)                     - % 10 Ülke Barajı
                                                                 - Türk Sistemi

            Çifte Barajlı d'Hondt                    - Liste Usulü Çoğunluk
            (1983)                                         - Barajsız d'Hondt
                                                                - 1987 Sistemi
                                                                - 1991 Sistemi
                                                                - Türk Sistemi

            Çifte Barajlı d'Hondt                    - Liste Usülü Çoğunluk
            + Kontenjan Usulü Uygulaması)  - Barajsız d'Hondt
            (1987, 1991)                               - 1983 Sistemi
                                                                 - 1987 Sistemi
                                                                 - 1991 Sistemi
                                                                 - Türk Sistemi
 

            1950'den bu yana yapılmış olan Milletvekili Seçimlerinde partilerin, aldıkları oylara göre, değişik Seçim Sistemlerindeki senaryolarda kazanacakları sandalye sayılarını gösteren senaryoların sonuçları aşağıdaki tablolarda verilmektedir.

Tablo 11.
                                            SENARYO 1.1             1950 SEÇİMLERİ
(Barajsız d'Hondt ve % 10 Ülke Barajı Seçenekleri)
CHP DP MP BAĞ.
Seçim sonucu Oy Or%

Mv.Say

39.4

63

52.7

420

3.1

1

4.8

3

SEÇENEKLER
Barajsız d'Hondt Mv.Say. 203 273 8 3
% 10 Ülke Barajını

Aşan

Partiler(*)

(*) (*) - -

 
Tablo 11.2
SENARYO 1.2                                     1954 SEÇİMLERİ

(Barajsız d'Hondt ve % 10 Ülke Barajı Seçenekleri)

CHP DP CMP KP BAĞ
Seçim sonucu Oy Or%

Mv.Say

35.4

31

57.6

505

4.9

5

0.6

-

1.5

1

SEÇENEKLER
Barajsız d'Hondt M.Vekili Sayısı 199 321 12 9 1
% 10 Ülke Barajını

Aşan Partiler(*)

(*) (*) - - -
Tablo 11.3
SENARYO 1.3        1957 SEÇİMLERİ

(Barajsız d'Hondt ve % 10 Ülke Barajı Seçenekleri)

CHP DP CMP HP BAĞ
Seçim sonucu Oy Or%

Mv.Say

41.0

178

47.9

424

7.1

4

3.9

4

-

-

SEÇENEKLER
Barajsız d'Hondt M.Vekili Sayısı 263 315 26 6 -
% 10 Ülke Barajını

Aşan Partiler(*)

(*) (*) - - -

 
Tablo 11.4
SENARYO 2.1        1961 SEÇİMLERİ

(Liste Usulü  Çoğunluk ve % 10 Ülke Barajı Seçenekleri)

  AP CHP CKMP YTP BAĞ
Seçim sonucu Oy Or%

Mv.Say

34.8

158

36.7

173

14.0

54

13.7

65

0.8

-

SEÇENEKLER
Barajsız d'Hondt  Mv.Say. 158 181 50 61 -
Liste Usulü Çoğunluk Mv.Say. 216 120 37 77 -
% 10 Ülke Barajını
Aşan Partiler(*)
  (*) (*) (*) (*) -
Türk
Sistemi
Bölme

Yöntemi

Mv.Say. 167 172 46 65 -
Çarpma Yöntemi Mv.Say. 155 192 41 62 -
Tablo11.5
SENARYO 2.2                       1965 SEÇİMLERİ

(Barajsız d'Hondt, Liste Usulü Çoğunluk ve %10 Ülke Barajı Seçenekleri)

  AP CHP CKMP MP(2) TİP(1) YTP BAĞ
Seçim Sonucu Oy Or.%

Mv.Say.

52.9

240

28.7

134

2.2

11

6.3

31

3.0

14

3.7

19

3.2

1

SEÇENEKLER                
Barajsız d'Hondt Mv.Say. 278 143 2 16 2 8 1
Liste Usulü

Çoğunluk

Mv.Say. 429 17 - 3 - 1 -
%10 Ülke Barajını Aşan Partiler(*)   (*) (*) - - - - -
Türk Sistemi Bölme Yöntem Mv.Say. 317 124 1 8 - - -
  Çarpma Yöntemi Mv.Say. 298 146 - 6 - - -
Tablo 11.6
SENARYO 2.3                      1969 SEÇİMLERİ

(Liste Usulü Çoğunluk ve %Ülke Barajı Seçenekleri)

  AP CGP CHP MHP MP(2) TBP TİP(1) YTP BAĞ
Seçim Sonucu Oy Or.%

Mv.Say.

46.5

256

6.6

15

27.3

143

3.0

1

3.2

6

2.8

8

2.8

2

2.2

6

5.6

13

SEÇENEKLER
Liste Usulü

Çoğunluk

Mv.Say. 404 1 29 - 3 - - 1 12
%10 Ülke Barajını Aşan Partiler(*)   (*) - (*) - - - - - -
Türk Sistemi Bölme Yöntemi Mv.Say. 313 6 127 - - - - - 4
 Çarpma Yöntemi Mv.Say. 284 7 157 - - - - - 2
Tablo 11.7
SENARYO 2.5                       1977 SEÇİMLERİ

(Liste Usulü Çoğunluk ve %10 Ülke Barajı Seçenekleri)

  AP CGP CHP DP MHP MP(2) MSP TBP BAĞ
Seçim Sonucu Oy Or.%

Mv.Say.

29.8

149

5.3

13

33.3

185

11.9

45

3.4

3

0.6

-

11.8

48

1.1

1

2.8

6

SEÇENEKLER
Liste Usulü

Çoğunluk

Mv.Say. 147 11 257 16 - - 11 - 3
% Ülke Barajını Aşan Partiler(*)   (*) - (*) (*) - - (*) - -
Türk Sistemi Bölme Yöntemi Mv.Say. 170 9 209 25 - - 33 - 4
Çarpma Yöntemi Mv.Say. 171 9 212 24 - - 30 - 4
Tablo 11.8
SENARYO 2.5                         1977 SEÇİMLERİ

(Liste Usulü Çoğunluk ve %10 Ülke Barajı Seçenekleri)

  AP CGP CHP DP MHP MSP TBP TİP(2) BAĞ
Seçim Sonucu Oy Or.%

Mv.Say.

36.9

189

1.9

3

41.3

213

1.9

1

6.4

16

8.5

24

0.4

-

0.2

-

2.5

4

SEÇENEKLER
Liste Usulü

Çoğunluk

Mv.Say. 167 - 269 - - 12 - - 2
% 10 Ülke Barajını Aşan Partiler(*)   (*) - (*) - - - - -
Türk Sistemi Bölme Yöntemi Mv.Say. 202 - 227 4 15 - - 2
Çarpma Yöntemi Mv.Say. 202 - 232  - 2 12 - - 2
Tablo 11.9
SENARYO 3.1                       1983 SEÇİMLERİ

(Bugüne kadar uygulanan Seçim Sistemleri Seçenekleri)

  ANAP HP MDP BAĞ.
Seçim Sonucu Oy or.%Mv.Say. 45.1

212

30.5

117

23.3

71

1.1

-

SEÇENEKLER          
Barajsız d'Hont Mv.Say. 189 124 87 -
1987 Seç.Sistemi Mv.Say. 237 107 56 -
1991 Seç. Sistemi Mv.Say. 223 114 63 -
Liste Us. Çoğunluk Mv.Say. 326 58 16 -
Türk Sistemi

 

Bölme Yöntemi Mv.Say. 236 114 50 -
Çarpma Yöntemi Mv.Say. 224 127 49 -
Tablo 11.10
SENARYO 3.2                        1987 SEÇİMLERİ

(Bugüne Kadar Uygulanan Seçim Sistemleri Seçenekleri)

  ANAP DYP SHP DSP RP IDP MÇP BAĞ
Seçim Sonucu Oy Or.%

Mv.Say.

36.3

292

19.1

59

24.8

99

8.5

-

7.2

-

0.8

-

2.9

-

0.4

-

SEÇENEKLER
Barajsız d'Hont Mv.Say. 206 96 128 7 13 - - -
1983 Seç.Sistemi Mv.Say. 278 67 105 - - - - -
1991 Seç.Sistemi Mv.Say. 294 54 102 - - - - -
Liste Us Çoğunluk Mv.Say. 373 18 50 6 3   - -
Türk Sistemi

 

Bölme Yöntemi Mv.Say. 251 73 113 4 9 - - -
Çarpma Yöntemi Mv.Say. 242 69 126 4 9 - - -
Tablo 11.11
SENARYO 3.3                     1991 SEÇİMLERİ

(Bugüne kadar uygulanan Seçim Sistemleri Seçenekleri)

  ANAP DYP SHP DSP RP SP BAĞ
Seçim Sonucu Oy Or.%

Mv.Say.

24.0

115

27.0

178

20.8

88

10.8

7

16.9

62

0.4

-

0.1

-

SEÇENEKLER
Barajsız d'Hont Mv.Say. 119 135 100 27 69 - -
1983 Seç.Sistemi Mv.Say. 121 160 90 13 66 - -
1987 Seç.Sistemi Mv.Say. 124 168 86 8 64 - -
Liste Us Çoğunluk Mv.Say. 92 214 80 - 64 - -
Türk Sistemi Bölme Yöntemi Mv.Say. 114 156 98 16 66 - -
Çarpma Yöntemi Mv.Say. 124 160 96 10 60 - -

V. BÖLÜM

SENARYOLARIN YORUMU

        1- 1950 - 1960 DÖNEMİ

            Bu dönem, "Liste Usulü Çoğunluk Sistemi"nin uygulandığı dönemdir.

            • CHP, 1950, 1954 ve 1957'de sırasıyla % 39.4, % 35.4 ve % 41.0 oy almasına rağmen, Parlamentodaki sandalye sayıları ancak 63, 31 ve 178 olabilmiştir.

            • 1957 seçimlerinde CHP ile DP arasındaki oy farkı % 6.9'a düştüğü zaman bile, bu partilerin milletvekili sayıları 178 ve 424'dü. Yani % 6.9'luk bir oy farkına karşın bu iki partinin milletvekili sayıları arasındaki fark (424 - 178) = 246 olmuştu.

            • Bugünkü partilere göre oldukça yüksek sayılacak oy oranlarıyla bile, CHP'nin temsil edilemediği il sayısı oldukça yüksektir. Gerçekten CHP;

            1950'de % 39.4 oy oranıyla 50 ilde,
            1954'de % 35.4 oy oranıyda 62 ilde,
            1957'de % 41.0 oy oranıyla 46 ilde
temsil edilme olanağına sahip olamamıştır.

            • 1950-60 arası, parti ilişkilerinde sürekli  gerilimin yaşandığı bir dönemdir. Seçim Sisteminin parlamentoya son derece adaletsiz biçimde yansıyan sonuçları, bizce o dönemdeki siyasal gerilimi artıran faktörlerin en önemlilerinden birisi olmuştur.

            Barajsız d'Hondt Uygulaması
            Adalet unsurunu önde tutan nispî seçim uygulamaları sonuçlarının, partilerin oy oranlarını daha adil bir biçimde yansıttığı bilinmektedir. Gerçekten 1950-1960 arasında "Barajsız d'Hondt" sistemi uygulanmış olsaydı, Cumhuriyet Halk Partisi, Parlamentoda:

            1950'de 63 yerine 203 Milletvekiliyle,
            1954'de 31 yerine 199 Milletvekiliyle,
            1957'de 178 yerine 263 Milletvekiliyle,
temsil edilmiş olacaktı.

            • Nispî Seçim uygulanması halinde - Milletvekili Sayıları azalmakla birlikte - Demokrat Parti'nin her üç seçimde de yine tek başına iktidar olabileceği, görülmektedir.

            Durum aşağıda belirtilmektedir.

                                                               DP'nin Çıkaracağı
                        Salt Çoğunluk            Mv. Sayısı
1950'de            487/2+1 = 244            273
1954'de            542/2+1 = 272            321
1957'de            610/2+1 = 306            315

            • Bir başka çarpıcı sonuç ta şudur:

            Nispî Seçim Sistemi - Barajsız d'Hondt - uygulandığı takdirde, 1957'de muhalefetin toplam Milletvekili sayısı; (CHP+CMP+HP) = 295 olacaktı. Böylelikle Millet Meclisi'nde iktidarın muhalefete sayı üstünlüğü 238 yerine, sadece 20 olacaktı.

            • Barajsız d'Hondt uygulamasıyla Parlamentoda temsil edilen parti sayıları 1950 ve 1957 seçimlerinde değişmemekte, 1954'te ise 3'den 4'e çıkmaktadır.

            Bu seçenekte Parlamentoda temsil edilebilen partiler, Tablo 12'de gösterilmiştir.

Tablo 12
1950-1960 DÖNEMİ
BARAJSIZ D'HONDT
PARLAMENTOYA GİREN PARTİLER

                    Seçim Sonuçlarına         Barajsız d'Hondt
                    Göre Durum                     Seçeneği
1950            3 Parti                               3 Parti
                    CHP, DP*, MP(1)             CHP, DP*, MP(1)
1954            3 Parti                               4 Parti
                    CHP, DP*, CMP               CHP, DP*, CMP, KP
1957            4 Parti                                4 Parti
                    CHP DP*, CMP, HP          CHP, DP*, CMP, HP

(*) Tek Başına İktidar Çoğunluğunu sağlayan Parti

            % 10 Ülke Barajı Uygulaması
            Çifte Barajlı d'Hondt Sistemi uygulansaydı, o dönemde parlamentoya girmiş bulunan partilerden üçü - MP(1), CMP ve HP - Parlamentoya giremeyeceklerdi.

            Bu seçenekte parlamentoya giren parti sayıları azalacak ve iki partili sisteme dönülmüş olacaktı.
 
 

Tablo 13
                    1950-1960 DÖNEMİ
        %10 ÜLKE BARAJI SENARYOSU
    PARLAMENTOYA GİREN PARTİLER
                        Seçim Sonuçlarına         %10 Ülke Barajı
                        Göre Durum                      Seçeneği
1950                3 Parti                                2 Parti
                        CHP, DP*, MP(1)             CHP, DP*
1954                3 Parti                                2 Parti
                        CHP,DP*, CMP                CHP, DP*
1957                4 Parti                                2 Parti
                        CHP, DP*, CMP,HP          CHP, DP*

(*) Tek başına iktidar çoğunluğunu sağlayan Parti

        2- 1960 - 1980 DÖNEMİ

            Bu dönem, Nispî Seçim uygulamasının egemen olduğu dönemdir.

            • 1965 ve 1969 seçimlerinde, Adalet Partisi tek başına iktidar olmuş,bunun dışında, siyasal yaşama, koalisyonlar egemen olmuştur.

            • 1961, 1973 ve 1977 seçimlerinde ise CHP 1. sırayı almasına karşın, tek başına iktidar olacak kadar sandalye kazanamamıştır.

            Liste Usulü Çoğunluk Seçeneği
            1960- 1980 döneminde yapılmış olan seçimlerde, Nispî Seçim yerine Çoğunluk Sistemi'nin uygulanması halinde aşağıdaki sonuçlar ortaya çıkmaktadır.

            • 1961 Seçimlerinde
            CHP yerine AP 1.sıraya gelerek, Milletvekili sayısını 158'den 216'ya çıkaracak ancak, tek başına iktidar olamayacaktı.

            CHP'nin sandalye sayısı 173'den 120'ye düşecek,

            CKMP 37, YTP 77 Milletvekilliği kazanacaktı.

            • 1965 Seçimlerinde
            AP, kazanmış olduğu 240 sandalye yerine 429 Milletvekiliyle yine tek başına iktidar olacaktı.

            CHP 134 sandalye yerine 17 Milletvekilliği kazanabilecek,

            MP(2) 3, YTP 1 Milletvekilliği kazanacak,

            CKMP, TİP(1) Parlamento dışında kalacaklardı.

           • 1969 Seçimlerinde
            AP, 256 sandalyeyi arttırarak 404 Milletvekiliyle tek başına iktidar olacak,

            CHP'nin Milletvekili sayısı 143'den 29'a düşecek,

            MP(2) 3, CGP 3, YTP 1 Milletvekilliği kazanacak,

            MHP, TBP, TİP(1) Parlamento dışında kalacaklardı.

            • 1973 Seçimlerinde
            CHP, 185 yerine, 257 sandalye kazanarak tek başına iktidar olacak,

            AP ise 149 sandalye yerine 147 Milletvekilliği kazanacak,

            DP 16, MSP 11 milletvekili çıkaracak.

            MHP, MP(2), TBP Parlamento dışında kalacaklardı.

            • 1977 Seçimlerinde
            CHP 213 sandalyeyi arttırarak 269 Milletvekiliyle tek başına iktidar olacak,

            AP, 189 yerine 167 sandalyeye düşecek,

            MSP, 24 yerine 12 sandalyeye düşecek,

            CGP, DP ve MHP  Parlamento dışında kalacaklardı.

            1960/1980 döneminde, Çoğunluk Sistemi seçeneğiyle parlamentoya girebilen partiler, aşağıda Tablo 14'de gösterilmiştir.
 

Tablo 14
1960 -1980 DÖNEMİ
ÇOĞUNLUK SİSTEMİ UYGULAMASINDA
PARLAMENTOYA GİREN PARTİLER
                                       Seçim Sonuçlarına                        Çoğunluk Usulü
                                       Göre Durum                                    Seçeneceği
            1961                   4 Parti                                              4 Parti
                                   AP, CHP, CKMP, YTP                 AP,CHP, CKMP, YTP

            1965                  6 Parti                                            4 Parti
                                    AP*, CHP, CKMP, MP(2),           AP*, CHP, MP(2),YTP
                                    TİP(1),YTP

            1969                 8 Parti                                              5 Parti
                                   AP*, CGP, CHP,MHP, MP(2)       AP*, CGP,CHP, MP(2),YTP
                                   TBP, TİP(1), YTP

            1973                7 Parti                                              5 Parti
                                  AP, CGP,CHP, DP, MHP,             AP, CGP, CHP*, DP, MSP
                                  MSP, TBP

            1977               6 Parti                                              3 Parti
                                 AP, CGP, CHP, DP,MHP,MSP     AP, CHP*, MSP

           (*) Tek başına iktidar çoğunluğunu sağlayan parti

            % 10 Ülke Barajı Uygulaması
            1960-1980 döneminde % 10 Ülke Barajı uygulansaydı, aşağıdaki sonuçlar ortaya çıkacaktı.

            • 1965, 1969, 1977 seçimlerinde yalnızca iki parti - AP, CHP- parlamentoya girecekler ve iki parti ağırlıklı sistem yürürlükte olacaktı.

            • CGP, TBP, TİP(1) dönem boyunca parlamento dışında kalacaklardı.

            • 1973 ve 1977'de CHP tek başına iktidar olacak,  böylece dönem boyunca yapılmış 5 seçimden 4'ü bir partinin tek başına iktidarıyla sonuçlanmış olacaktı.

            Bu seçenekte parlamentoya giren parti sayıları, aşağıdaki tabloda belirtilmiştir. (Tablo 15)

Tablo 15
1960 -1980 DÖNEMİ
%10 ÜLKE BARAJI UYGULAMASINDA
PARLAMENTOYA GİREN PARTİLER
                             Seçim Sonuçlarına                    %10 Ülke Barajı
                             Göre Durumu                             Seçeneği

1961 de                4 Parti                                         4 Parti
                            AP, CHP, CKMP, YTP              AP,CHP, CKMP, YTP

1965 de                6 Parti                                         2 Parti
                            AP*, CHP, CKMP, MP (2),        AP*, CHP
                            Tİ(1)P,YTP

1969 da              8 Parti                                          2 Parti
                           AP*, CGP, CHP,MHP, MP(2),    AP*,CHP
                           TBP, TİP(1), YTP

1973 de              7 Parti                                           4 Parti
                          AP, CGP,CHP, DP,                     AP,  CHP*, DP, MSP
                          MHP, MSP, TBP

1977 de              6 Parti                                           2 Parti
                         AP, CGP, CHP, DP,MHP            AP, CHP*
                         MSP

(*) Tek başına iktidar çoğunluğunu sağlayan parti

            Barajsız d'Hont Seçeneği
            1961 ve 1965 seçim sonuçlarına Barajsız d'Hondt Seçeneği uygulandığında Meclis'teki sandalye sayılarında ortaya çıkan farklılıkların, Parlamentoya giren parti sayısı ile tek başına iktidar olan partileri etkilemeyecek boyutta olduğu görülmektedir.

            1961 seçimlerinde:
            AP'nin sandalye sayısı sabit kalmakta, CHP 8 sandalye kazanmakta ve CKMP ile YTP 4'er sandalye kaybetmektedir.

            1965 seçimlerinde:
AP 38, CHP 9 sandalye kazanmakta, CKMP 9, MP 15, TİP 12 ve YTP 11 milletvekilliği kaybetmektedir.

        3- 1980 SONRASI

            Çifte Barajlı d'Hondt Usulü, sistemin istikrar boyutunu güçlendirmiş, 1983 ve 1987'de tek partinin - Anavatan Partisi'nin - iktidarı sağlanmıştır.

            Üstelik 1987'deki değişikliklerle getirilen Kontenjan Uygulaması, çoğunluk sisteminin etkisini de bir ölçüde sisteme kattığından ötürü,  % 36.3 oranında oy alan bir  partinin iktidarı elde etmesini kolaylaştırmıştır.

            Barajsız d'Hont Seçeneği
            Bu uygulamadaki önemli sonuçları şöyle sıralayabiliriz.

            • Barajsız d'Hondt uygulamasında tek başına iktidarı sağlayabilen parti yoktur. Yani böyle bir uygulama 1983'den itibaren koalisyonlar dönemini başlatacaktı.

            • 1983 ve 1991'de parlamentoya giren parti sayısı değişmemekte, 1987'de 3'den 5'e çıkmaktadır.

            Bu seçenekte parlamentoya girecek partilerin sayısındaki değişim, Tablo 16'da gösterilmiştir.

Tablo 16
1980 SONRASI
BARAJSIZ d'HONDT SEÇENEĞİNDE
PARLAMENTOYA GİREN PARTİLER
                Seçim Sonuçlarına                   Barajsız d' Hondt
                Göre Durum                               Seçeneği
1983 de             3 Parti                                          3 Parti
                        ANAP*, HP, MDP                       ANAP, HP, MDP

1987 de             3 Parti                                          5 Parti
                        ANAP*, DYP, SHP                     ANAP, DYP, SHP, DSP, RP

1991 de            5 Parti                                           5 Parti
                       ANAP, DYP, DSP, RP, SHP      ANAP, DYP, DSP, RP, SHP

(*) Tek başına iktidar çoğunluğunu sağlayan Parti

            Çoğunluk Sistemi Seçeneği
            1983 ve 1987'de iktidar değişmemektedir.

            1987'de parlamentoya giren parti sayısı artmaktadır.

            Sağda ve solda bölünmelerin yaşandığı ve partilerin oylarının % 30'un altına düştüğü 1991 seçimlerinde "Çoğunluk Sistemi Seçeneği"nde bile, hiçbir parti tek başına iktidar olacak çoğunluğu sağlayamaktadır.

            Çoğunluk sistemi uygulandığında, parlamentoya giren partilerin sayısındaki değişim Tablo 17'deki gibi olacaktı.
 

Tablo 17
1980 SONRASI
ÇOĞUNLUK SİSTEMİ SEÇENEĞİNDE
PARLAMENTOYA GİREN PARTİLER
                            Seçim Sonuçlarına                     Çoğunluk Sistemi
                           Göre Durum                                  Seçeneği

1983 de               3 Parti                                            3 Parti
                          ANAP*, HP, MDP                         ANAP*, HP, MDP

1987 de               3 Parti                                            5 Parti
                          ANAP*, DYP, SHP                       ANAP*, DYP, SHP, DSP, RP

1991 de              5 Parti                                            4 Parti
                         ANAP, DYP, DSP, RP, SHP       ANAP, DYP,  RP, SHP

(*) Tek başına iktidar çoğunluğunu sağlayan Parti

            Diğer Seçenekler
            1983, 1987 ve 1991 seçimlerinde uygulanan Seçim Sistemleri Seçeneklerinin ayrı ayrı uygulanmaları halinde birbirine yakın sonuçlar alınmaktadır.

            Ancak, 1987'de uygulanan sistemde büyük partilerin etkinliklerini arttırdıkları görülmektedir.

        4-TÜRK SİSTEMİ

            Türk sistemiyle elde edilen sonuçlar incelendiğinde şu husus gözlenmektedir.

            Partilerin oylarının parlamentoya yansıma oranları açısından Türk Sistemi, Barajsız d'Hondt ile Çifte Barajlı d'Hondt arasında bir yerde olup, adalet açısından Barajsız d'Hondt'a, etkinlik açısından Çifte Barajlı d'Hondt usulüne yakın sonuç vermektedir.

            1961, 1991 arasındaki seçimlere Türk Sistemi uygulandığında ortaya çıkan sonuçlar aşağıda Tablo 18'de verilmiştir.                                                                                                                        Tablo 18

1961/1991 SEÇİMLERİ
TÜRK SİSTEMİ SEÇENEĞİNDE
PARLAMENTOYA GİREN PARTİLER

                                        Seçim Sonuçlarına
                                       Göre  Durum                                Türk Sistemi

1961                               4 Parti                                            4 Parti
                                     AP, CHP, CKMP, YTP                 AP, CHP, CKMP, YTP

1965                               6 Parti                                             4 Parti
                                     AP*, CHP, CKMP, MP(2)              AP*, CHP, CKMP, MP(2)
                                     TİP(1), YTP

1969                               8 Parti                                            3 Parti
                                     AP*, CGP, CHP, MHP,                  AP*, CGP, CHP
                                     MP(2), TBP, TİP(1), YTP

1973                              7 Parti                                              5 Parti
                                     AP, CGP, CHP, DP,                        AP, CGP, CHP, DP, MSP
                                     MHP, MSP, TBP

1977                             6 Parti                                               4 Parti
                                   AP, CGP, CHP, DP,                          AP, CHP*, MHP, MSP
                                   MHP, MSP

1983                            3 Parti                                                3 Parti
                                  ANAP*, HP, MDP                             ANAP*, HP, MDP

1987                            3 Parti                                                5 Parti
                                  ANAP*, DYP, SHP                           ANAP*, DYP, SHP, DSP, RP

1991                            5 Parti                                                5 Parti
                                 ANAP, DYP, DSP,                             ANAP, DYP, DSP, RP, SHP
                                 RP, SHP

(*) Tek başına iktidar çoğunluğu kazanan parti

        5- SEÇİM SİSTEMLERİNE GÖRE
            TOPLU DEĞERLENDİRME

            Dönemlere göre uygulanmış olan senaryoların sonuçlarını  - bu kez de değişik seçim sistemlerine göre -  toplu olarak gözden geçirmekte yarar görüyoruz
                                                                                                                                                                Tablo 19

1950-1991
LİSTE USULÜ  ÇOĞUNLUK SİSTEMİNDE
PARLAMENTOYA GİREN PARTİLER

                    Seçim Sonuçlarına               Liste Usulü Çoğunluk
                    Göre Durum

1950             3 Parti
                    CHP, DP*, MP(1)

1954             3 Parti
                    CHP, DP*, CMP

1957            4 Parti
                  CHP, DP*, CMP,  HP

1961            4 Parti                                    4 Parti
                  AP, CHP, CKMP, YTP         AP, CHP, CKMP, YTP

1965            6 Parti                                    4 Parti
                  AP*, CHP, CKMP, MP(2)    AP*, CHP, MP(2), YTP
                  TİP(1), YTP

1969            8 Parti                                    5 Parti
                  AP*, CGP, CHP, MHP         AP*, CGP, CHP, MP(2), YTP
                  MP(2), TBP, TİP(1), YTP

1973            7 Parti                                    5 Parti
                  AP, CGP, CHP, DP,             AP, CGP, CHP*, DP, MSP
                  MHP, MSP, TBP

1977            6 Parti                                    3 Parti
                  AP, CGP, CHP, DP,             AP, CHP*, MSP
                  MHP, MSP

1983            3 Parti                                    3 Parti
                  ANAP*, HP, MDP                 ANAP*, HP, MDP

1987            3 Parti                                   5 Parti
                  ANAP*, DYP, SHP               ANAP*, DSP, DYP, RP, SHP

1991            5 Parti                                    4 Parti
                  ANAP, DYP, DSP, RP         ANAP, DYP, RP, SHP
                  SHP

(*) Tek başına  iktidar çoğunluğunu kazanan parti

 Tablo 20
1950-1991
BARAJSIZ d'HONDT SİSTEMİNDE
PARLAMENTOYA GİREN PARTİLER

                Seçim Sonuçlarına                            Barajsız d'Hondt
               Göre Durum
1950         3 Parti                                                3 Parti
               CHP, DP* MP(1)                                CHP, DP*, MP(1)

1954         3 Parti                                                4 Parti
               CHP, DP*, CMP,                                CHP, DP*, CMP, KP

1957         4 Parti                                                4 Parti
               CHP, DP*, CMP,  HP                        CHP, DP*, CMP,  HP

1961        4 Parti                                                4 Parti
               AP, CHP, CKMP, YTP                      AP, CHP, CKMP, YTP

1965            6 Parti                                              6 Parti
                 AP*, CHP, CKMP,MP(2)                 AP*, CHP, CKMP, MP(2)
                 TİP(1), YTP,                                       TİP(1), YTP,

1969            8 Parti
                 AP*, CGP, CHP, MHP
                 MP(1), TBP, TİP(1), YTP

1973            7 Parti
                AP, CGP, CHP, DP,                            MHP, MSP,TBP

1977            6 Parti
                AP, CGP, CHP, DP,
                MHP, MSP

1983            3 Parti                                               3 Parti
                ANAP*, HP, MDP                              ANAP, HP, MDP

1987            3 Parti                                               5 Parti
                ANAP*, DYP, SHP                            ANAP, DSP, DYP, RP, SHP

1991            5 Parti                                               5 Parti
                ANAP, DYP, DSP, RP                       ANAP, DSP, DYP, RP, SHP
                SHP

(*) Tek başına  iktidar çoğunluğunu kazanan parti

 Tablo 21
1950-1991
% 10 ÜLKE BARAJI  UYGULAMASINDA
PARLAMENTOYA GİREN PARTİLER

                    Seçim Sonuçlarına                                    % 10 Ülke Barajı
                    Göre Durum
1950            3 Parti                                                        2 Parti
                   CHP, DP* MP(1)                                       CHP, DP*

1954            3 Parti                                                        2 Parti
                   CHP, DP*, CMP,                                       CHP, DP*

1957            4 Parti                                                        2 Parti
                   CHP, DP*, CMP,  HP                                CHP, DP*

1961            4 Parti                                                        4 Parti
                   AP CHP, CKMP, YTP                               AP, CHP, CKMP, YTP

1965            6 Parti                                                        2 Parti
                   AP*, CHP, CKMP,                                    AP*, CHP
                   TİP(1), YTP, MP(2)

1969            8 Parti                                                        2 Parti
                   AP*, CGP, CHP, MHP                              AP*, CHP
                   MP(2), TBP, TİP(1), YTP

1973            7 Parti                                                        4 Parti
                   AP, CGP, CHP, DP,                                  AP, CHP*, DP, MSP
                   MHP, MSP, TBP

1977            6 Parti                                                        2 Parti
                  AP, CGP, CHP, DP,                                   AP, CHP*
                  MHP, MSP

1983            3 Parti
                  ANAP*, HP, MDP

1987            3 Parti
                  ANAP*, DYP, SHP

1991            5 Parti
                  ANAP, DYP, DSP, RP, SHP

(*) Tek başına  iktidar çoğunluğunu kazanan parti

            Tablo 19, 20, 21 incelendiğinde şu sonuçlar ortaya çıkmaktadır.

         1950 - 1991 Arasında Parlamentoya Giren Partiler
            İncelememize konu olan 11 Milletvekili Seçiminde - çeşitli seçim sistemlerine göre - parlamentoya giren parti sayılarındaki değişim, aşağıda tablo 22'de özetlenmiştir.

Tablo 22
DEĞİŞİK SEÇİM SİSTEMLERİNE GÖRE
PARLAMENTOYA GİREN PARTİ SAYISI  (1950 - 1991)
            - Mevcut Seçim Sonuçlarına göre            : 19 parti

            -Bütün seçimlerde Liste Usulü Çoğunluk
            Uygulanması halinde                                 :17 Parti

            - Bütün seçimlerde Barajsız d'Hondt
            uygulanması halinde                                  : 20 Parti

            - Bütün seçimlerde % 10 Ülke Barajı
           uygulanması halinde                                   : 13 Parti

            Tek Başına İktidar Çoğunluğunu
            Sağlayan Partiler
            Değişik senaryolara göre, tek başına iktidar  çoğunluğunu sağlayan parti sayıları aşağıdaki tabloda gösterilmiştir.

Tablo 23
TEK BAŞINA İKTİDAR ÇOĞUNLUĞUNU
SAĞLAYAN PARTİLER (1950 - 1991)

            - Mevcut Seçim Sonuçlarına göre            : 7 parti

            - Bütün seçimlerde Liste Usulü Çoğunluk
            Uygulanması halinde                                 : 9 Parti

            - Bütün seçimlerde Barajsız d'Hondt
            uygulanması halinde                                  : 5 Parti

            - Bütün seçimlerde % 10 Ülke Barajı
            uygulanması halinde                                  : 9 Parti
 
 

VI. BÖLÜM

SONUÇ

            Çok partili  yaşamımızın başlangıç tarihi olan 1945 yılından bu yana, 49 yıl geçmiş bulunmaktadır(*). Bir başka söyleyişle, ülke olarak çok partili siyasal yaşamdaki birikimimiz yarım yüzyılını doldurmak üzeredir.

            Yarım yüzyıllık  dönemde yapılmış olan seçimlerin sonuçları üzerinde yaptığımız bu çalışmada ortaya çıkan temel noktaları özetleyerek, sunuşumuzu bağlamak istiyoruz.

            Çok Sayıda Parti Kurulmuş,
            Ama Seçimlere Az Sayıda
            Parti  Katılmıştır
            1945 yılından günümüze kadar, siyasal yaşamda varolan parti sayısı 159'a ulaşmıştır. Bu partilerden 18'i milletvekillerinin parti değiştirmelerini sağlamak üzere, biçimsel nitelikte kurulmuş olan "Hülle Partileri"(**) dir. Geriye kalan 141 siyasal parti, yarım yüzyıllık bir süre için, yine de olması gereken sayının üzerinde gözükmektedir.

            Bu partilerden yalnızca 27'si, bu dönemde yapılan Milletvekili ve Cumhuriyet Senatosu Seçimleri'ne katılmışlar, seçime katılan partilerden, parlamentoda temsil edilme olanağını bulanların sayısı ise 22'de kalmıştır.

            Ortalama Iki Yılda
            Bir Seçim Yapılmıştır
            1950-1991 arasında geçen sürede, Cumhuriyet Senatosu üyelerini ve Milletvekillerini belirlemek amacıyla 24 seçim  - Milletvekili, Senato Genel, Ara ve 1/3 Yenileme Seçimleri -  yapılmış bulunmaktadır.

            Söz konusu seçimlerden bazılarının, aynı tarihlerde birarada yapılmış olmaları  nedeniyle, bu 24 seçim için, 18 kez seçim sandığına gidilmiştir. Böylelikle, 1950 ile 1991 seçimleri arasında geçen 41 yıllık süre içerisinde, ortalama 2 yılda bir seçim yapıldığı görülmektedir.

            Her Seçim Öncesinde
            Seçim Yasası Değiştirilmektedir
            Çok partili yaşam süresince, seçimlerle ilgili olarak çıkarılmış olan yasaların sayısı 34'e ulaşmıştır.
            Dönem boyunca, her seçim öncesi yasa değişikliği yapmanın neredeyse gelenek haline geldiği ve seçim başına ortalama 2 yasanın düştüğü anlaşılmaktadır.

            Dönem Boyunca,
            Ağırlıklı Olarak
            "Nispî Temsil" Uygulanmıştır
            Bugüne kadar yapılmış Milletvekili Genel Seçimlerinden 3'ünde Çoğunluk, 8'inde ise Nispî Temsil Usulü  uygulanmıştır.

            1950, 1954 ve 1957'de yapılan üç seçimde "Liste Usulü Çoğunluk" sistemi uygulanmış, 1961 seçimlerinden itibaren "Nispî Temsil"e dönülmüştür.

            1961 - 1991 arasındaki 8 seçim, "Nispî Temsil"in değişik usulleriyle - Barajlı d'Hondt, Milli Bakiye, Barajsız d'Hondt,Çifte Barajlı d'Hondt ve Çifte Barajlı d'Hondt +Kontenjan Usulü - yapılmış bulunmaktadır.

            Seçimlerin Önemli Bir Bölümü
            Sağ Partilerin Üstünlüğüyle Sonuçlanmıştır
            Çok partili dönemdeki Milletvekili Genel Seçimleri - hem kazanılan seçim sayısı, hem de ulaşılan oy yüzdeleri açısından - çoğunlukla sağ partilerin üstünlüğü ile sonuçlanmıştır.

            Söz konusu seçimlerin 8'inde sağ partiler birinci sırayı almış, siyasal yelpazenin solunda yer alan partilerden CHP yalnızca 3 seçimde - 1961, 1973, 1977 - birinci sıraya gelebilmiştir.

            Seçimlerde alınan en yüksek oy oranları açısından da sağ partiler, ön sıradadır. Bu partiler içerisinde, bütün seçimlerde en yüksek oyu alan parti - 1954'deki % 57.6 oranıyla - DP'dir. Bunun yanında sağ partiler iki kez daha - 1950'de DP ve 1965'de AP - % 50'nin üzerinde oy almışlardır. Sol partilerin ulaşmış olduğu en yüksek oy oranı ise, % 41.3'tür ve CHP tarafından 1977 seçimlerinde sağlanmıştır.

            11 Seçimin 7'si Tek Partinin
            Iktidarıyla Sonuçlanmıştır
            İncelememize konu olan 11 Milletvekili Genel Seçiminin 7'si bir partinin tek başına iktidarıyla sonuçlanmış bulunmaktadır. Bu 7 seçimin 3'ü "Liste Usulü Çoğunluk",  4'ü ise, Nispî Temsil'in değişik usulleri ile - 1'i "Milli Bakiye", 1'i "Barajsız d'Hondt", 1'i Çifte Barajlı d'Honndt  ve 1'i"Çifte Barajlı d'Hondt+Kontenjan Usulü"   -  yapılmıştır.

            Söz konusu 7 seçimde DP (Demokrat Parti) 3 kez, AP (Adalet Partisi) 2 kez, ANAP (Anavatan Partisi) 2 kez iktidar çoğunluğunu sağlamışlardır. Bu üç partinin ortak özelliği, siyasal yelpazenin sağında yer almış olmalarıdır.

            Bir başka söyleyişle, çok partili dönemde, sol partilerden hiç biri, tek başına iktidar olacak çoğunluğu yakalayamamışlardır.

            Adalet Unsurunu En Çok
            Öne Çıkaran  Uygulama
            "Milli Bakiye  Sistemi" Olmuştur
            Ülkemizde uygulanmış olan seçim sistemleri içerisinde, adaletli temsili en ileri ölçüde gerçekleştireni,  1965 seçimlerinde uygulanan "Milli Bakiye Sistemi" olmuştur. Bu sistemle yapılmış seçimlerde, partilerin almış oldukları oy oranlarıyla, parlamentodaki temsil oranları eşit sayılabilecek kadar birbirine yakındır.

            Adaletli Temsil açısından, 1961'de  "Barajlı d'Hondt Sistemi"yle yapılmış olan seçimlerin sonuçları,  ikinci sırada yer almaktadır.

            Istikrar (Fayda) Unsurunu
            En Çok Öne Çıkaran Uygulama
            "Liste Usulü Çoğunluk Sistemi"dir
            İstikrar (fayda) unsurunu öne çıkarma açısından "Liste Usulü Çoğunluk Sistemi"  ön sıradadır. Bu açıdan, "Kontenjan Uygulamalı Çifte Barajlı d'Hondt Sistemi"  ikinci sırayı almaktadır.

            Meclis'teki sandalye oranıyla partinin oy oranı arasındaki farklılığı ifade eden "Aşkın Temsil Oranı", nın bu sistemlerin birincisinde -1957 seçimlerinde - % 35.6, ikincisinde ise -1987 seçimlerinde - % 28.6 düzeyine kadar çıktığını ve böylece kimi partilerin Parlamentoda gerçek oy güçlerinin üzerinde, kimi partilerin de gerçek oy güçlerinin altında temsil edildiklerini ve kimi partilerin ise hiç  temsil edilmediklerini gözlüyoruz.

            "Çoğunluk" Ve "Çifte Barajlı d'Hondt"
            Sistemleri Parlamentoya Giren Parti
            Sayısını Azaltmakta, Tek Partinin
            Iktidarını Kolaylaştırmaktadır
            Söz konusu 11 seçimin tümünde"Liste Usulü Çoğunluk Sistemi" uygulansaydı, parlamentoya giren partilerin sayısı azalarak, 20'den 18'e düşecek ve 7 yerine 9 kez tek partinin iktidarı gerçekleşmiş olacaktı. Bu uygulama, 1973 ve 1977 seçimlerinde, bir sol partinin -CHP'nin- iktidar olmasına yolaçacak, yalnızca 1961 ve 1991 seçimleri koalisyonla sonuçlanmış olacaktı.

            Bütün seçimlerde, % 10 Ülke Barajı'nın uygulanması halinde ise, parlamentoya giren partilerin sayısı 13'e kadar inmektedir.

            "Barajsız d'Hondt Sistemi"
            Tek Partinin Iktidarını
            Güçleştirmektedir
            "Barajsız d'Hondt Sistemi" , adaletli temsil unsurunu öne çıkarıp, fayda unsurunu gözardı ettiği için, doğal olarak bir partinin tek başına iktidar olmasını zorlaştırmaktadır.

            Nitekim, 1950'den itibaren yapılan bütün seçimlerde "Barajsız d'Hondt Usulü"nün uygulanması halinde, tek partinin iktidar çoğunluğunu kazanacağı seçim sayısı 7'den 5'e inmekte, diğer 6 seçim ise, koalisyonlarla sonuçlanmaktadır.

            Seçim Sistemi,
            Siyasal Istikrarı Sağlayan
            Etkenlerden Yalnızca Birisidir
            Bir ülkede siyasal istikrarın sağlanması yalnızca seçim sistemlerine bağlı değildir. Ülkede siyasal istikrarın birden çok boyutu vardır ve seçim sistemleri, bu boyutlardan yalnızca birini ama, önemli birini temsil etmektedir.

            Diğer koşulları oluşturulmamış ise siyasal istikrarın, yalnızca seçim sistemleriyle sağlanması mümkün değildir. Seçim sistemleriyle, olsa olsa mevcut istikrarın bozulmaması, güçlendirilmesinin sağlanması söz konusudur. Konuya böyle yaklaşmak gerektiğine inanıyoruz.

            1950-1991 arasındaki seçim sonuçlarına bu açıdan bakılınca şu gerçekler görülmektedir:

            • İncelememize esas olan 11 Genel Seçimden 7'si bir partinin tek başına iktidarıyla sonuçlanmıştır. Bu sonuçlara, 5 değişik sistem uygulamasıyla - Liste Usulü Çoğunluk, Milli Bakiye, Barajsız d'Hondt, Çifte Barajlı d'Hondt, ve Kontenjan Uygulamalı Çifte Barajlı d'Hondt - ulaşılabilmiştir.

            Demek ki, değişik sistem uygulamaları tek başına iktidar çıkarılmasına engel olamamıştır.

            • Adaletli Temsile ağırlık veren ve istikrarı gözardı eden Milli Bakiye Uygulaması, bir partinin tek başına iktidar çoğunluğunu sağlamasının en zor olduğu sistemdir.. Buna karşın, bu usulle yapılmış olan  1965 seçimlerinde, AP (Adalet Partisi) tek başına iktidar olabilmiştir.

            Şu halde, seçim sisteminin adalet unsurunu olağanüstü ölçüde öne çıkarıp, fayda unsurunu önemli derecede gözardı etmesi halinde bile bir parti tek başına iktidar çoğunluğunu sağlayabilmiştir.

            • Tek parti ikidarını sağlamaya çok elverişli bir sistem olan "Çifte Barajlı d'Hondt Sistemi"nin uygulandığı 1991 seçimlerinde -fayda unsurunu arttıran kontenjan usulüyle sistemin güçlendirilmesine karşın- hiç bir parti tek başına iktidar olacak sandalyeye sahip olamamıştır. Yani istikrar boyutu en ileri derecede olan sistemlerden birisinin gücü, o seçimlerde hiç bir partiye tek başına iktidar çoğunluğu sağlamaya yetmemiştir.

            Partiler, Kendi Durumlarına
            Uygun Düşecek Seçim Sistemi
            Arayışı Içindedirler
            Çok partili yaşama girdiğimizden bu yana, ülkedeki seçim sistemi arayışlarının, sürekli olarak gündemde kaldığını ve çok sayıda değişik sistemin uygulandığını görüyoruz.

            Seçim sistemi arayışlarında ve yasa çıkarma girişimlerinde siyasal partilerimizin objektif davranışlar içerisinde bulunduklarını  söyleyebilmek mümkün değildir.

            Yarım yüzyıllık bir dönemde uygulanan çok farklı seçim sistemlerine karşın, hâlâ sistem arayışı içinde oluşumuz - seçim yasalarının hazırlanışında gerekli olduğuna inandığımız - partilerarası uzlaşma yoksunluğundan ve çoğunluğu elde bulunduran partilerin, öncelikle kendilerine yarayacağına inandıkları değişiklikleri gerçekleştirmek istemelerinden kaynaklanmaktadır. Çok partili dönemi kapsayan yarım yüzyıllık siyasal yaşamımız, bunun çok sayıda örnekleriyle doludur.

            Son Söz
            Seçim sistemleri, öncelikle ülkenin siyasal partiler sistemini  etkilemektedir. Ülkeyi kimlerin yöneteceğini belirleyen seçimler, aynı zamanda anayasaları yapacak, ya da değiştirecek çoğunluğun bileşimini de tayin etmektedirler. O nedenle, seçim sistemlerinin en az anayasalar kadar önem taşıdığına inanıyoruz.

            Geçmiş deneyimlerimiz, seçim sistemi arayışları için zengin örneklerle, derslerle doludur. Yaşanmış olan seçim sonuçları ve IV. Bölüm'deki senaryolar, değişik seçim sistemlerinin uygulanması halinde alınan sonuçların siyasal partiler sistemimizi ve iktidarların belirlenmesini, dolayısıyla ülkenin kaderini nasıl etkilediğini göstermektedir.

            Siyasal yaşamımızın sağlıklı dengelere oturabilmesi için, geçmiş deneyimlerden yararlanan - ve Adaletli Temsil ve İstikrar boyutlarını gerekli ölçülerde içeren - kalıcı bir seçim sistemine ihtiyaç vardır.

            Böyle bir sistem, siyasal partileri - kısa vadeli yararlarını ikinci plânda tutabilen - bir  uzlaşma arayışına zorlamaktadır. Bu da partiler için özveri anlamına gelmektedir.

            Seçim sistemlerinin siyasal yaşamdaki yeri ve ülkenin kaderindeki etkisi gözönünde tutulunca, elde edilecek sonucun, katlanılacak özveriye değeceğine inanıyoruz.