Ortadoğu'da Olaylar Göründüklerinden Çok Farklıdır 
        Birleşmiş Milletler'ce yapılan bir incelemeye göre dünyada orta ve büyük ölçekte 214 sınır oluşturan veya sınır değiştiren (Biswas, A. K., 1994) su tespit edilmiş olup, özellikle sınır aşan sulardan faydalanmada ülkeler arasında pek çok sorun ortaya çıkmıştır. Bunlardan çok azına, bazen yarım asıra yaklaşan uzun bir görüşme sürecinden sonra geçici veya sürekli bir çözüm getirilebilmiştir. Devletler arasında, ulaşım dışı amaçlar için kullanımında uzlaşmaya varılamamış veya halen görüşülmekte olan çeşitli nehirler bulunmaktadır. Bunun en son örneklerinden birisi, çok ayrıntılı hukuki ve teknik düzenlemelerin yüzyıllardır uygulandığı Tuna Nehri sularının kullanımıyla ilgili olarak, Macaristan ve Slovakya arasında doğan ihtilaftır. Tuna Nehri üzerinde inşaatına başlanan Gabcikova (Bös) Barajı'na ilişkin olarak Macaristan, Slovakya'nın iki devlet arasındaki uzlaşma ile saptanan su miktarından daha fazlasını almak istediğini ve bu maksatla nehrin yatağını değiştirdiğini iddia ederek, 1993 yılında Lahey Adalet Divanı'na müracaatta bulunmuştur. 

        Ayrıca birçok ülke hızlı nüfus artışı, kentleşme ve sanayileşmenin beraberinde getirdiği çeşitli su sorunlarıyla karşı karşıya bulunmaktadır. 

        Yukarda belirtilen küresel niteliklerine rağmen, su sorunlarının sürekli olarak ön plana çıkarıldığı ve üzerinde savaş senaryoları yazılan bölge, karmaşık bir politik, ekonomik ve sosyal coğrafyaya sahip olan Ortadoğu'dur. Bu konudaki örneklerden birisi de, Kürtlerle ilgili "Dağlardan Başka Dost Yok" isimli kitabın da yazarı olan John Bulloch ile Adel Derwish'in kaleme aldıkları, Türkçe'ye de çevrilmiş olan "Su Savaşları - Ortadoğu'da Beklenen Çatışma" isimli kitaptır. 

        Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nin ekonomik ve sosyal bakımdan kalkındırılmasına yönelik çabalar Suriye, Irak ve bazı Batılı kaynaklarca amacından saptırılarak, Türkiye'nin Ortadoğu'da bir hakimiyet kurma isteği şeklinde diğer bölge ülkelerine ve dünya kamu oyuna yansıtılmaya çalışılmıştır. Atatürk Barajı'nda su tutulması aşamasında nehir yatağına tamamen teknik bir zorunluluk nedeniyle kısa bir süre su verilememesi, gerçek dışı ifadelerle dolu "Su Savaşları" kitabında, ''Türkiye komşularını etkileyebileceğini göstermek için su kaynaklarına sahip olmanın verdiği gücü kanıtlamaya çalışmıştır.Türkler bunu barışcı yoldan ve kurnazca yapmışlar ve hareketlerinin politik amacı olduğunu, kuşkusuz kesinlikle reddetmişlerdir. Türklerin 1990 Ocak ayında Fırat Nehri'nin sularını üç haftadan fazla bir süre kesince bu noktayı vurguladığını herkes kabul etmektedir....'' cümleleri ile yorumlanmıştır. 

        Ortadoğu'da yaşanan olayların göründüklerinden çok farklı olduğunu ortaya koyan çeşitli örneklerle her an karşılaşmak mümkündür. Mısır, Gazze Şeridi'nde büyük bir su sıkıntısı içinde yaşıyan Filistinliler'e, Nil Nehri'nin yıllık akımlarının yüzde biri oranında su vermeye rıza göstermezken, Suriye Yarmuk'ta suyu tüketerek Ürdün'ü sıkıntıya sokmakta, Suudi Arabistan ise Ürdün sınırındaki yeraltı suyu ile buğday sulaması yaparak, Ürdünlü'lerin Amman'ın içme suyu ihtiyacı için kullanmayı planladığı suyu yoketmektedir. Böyle bir tablo içersinde, Fırat Nehri sularının % 90'nı Türkiye'de oluştuğu ve bu suyun yarısı Suriye ve Irak'a verildiği halde, başta Suriye olmak üzere bazı Arab ülkeleri, Türkiye aleyhinde haksız bir kampanya yürütmektedirler. 

        Diğer taraftan, su kaynaklarına ilişkin gerçek dışı rakamlar verilerek, sayılar sık sık politik amaçlara alet edilmektedir. Örneğin Türkiye'nin kullanılabilir su varlığı, Fırat Nehri'nden Suriye ve Irak'a bir yıl içinde bırakılan 16 milyar m³ düşüldükten sonra, ortalama 91 milyar m³ iken (sayfa 73), bazı yayınlarda 250 milyar m³ olarak gösterilmektedir (Shuval, H., 1994, s. 295). Lübnanlı su uzmanı Bahzad Hakim tarafından, ülkesinin su potansiyeli yılda ortalama 3.4 milyar m³ olarak verilirken (Hakim,B., 1994, s.57), aynı kitapta Profesör H.Shuval tarafından 9 milyar m³ gösterilmekte, Türkiye ve Lübnan su zengini ülkeler sınıfına dahil edilmek istenmektedir (Shuval, H., 1994, s.295). 

        Yukarıda belirtilen çelişkilerin amacını saptayabilmek, pek çok bölgede su sorunları yaşandığı halde, su oyununun neden bu bölgede sahnelendiğini inceleyebilmek için, teknik değerlendirmelerden önce, Ortadoğu haritasının nasıl oluşturulduğuna kısaca göz atılmasında fayda görülmektedir 

        Bu bölümde, 1897 yılında İsviçre'nin Basel kentindeki ilk Siyonist Kongresi'nden günümüze kadar geçen süre içerisinde, Ürdün Nehri'nin kullanımına ilişkin Arab-İsrail ihtilafı vurgulanarak, Ortadoğu'daki devletlerin nasıl oluşturulduğuna değinilmektedir. Ayrıca 1991 Madrid Konferansı'nı takiben, Ortadoğu Barış Süreci çok taraflı görüşmeleri çerçevesinde, çalışmaya başlayan Ortadoğu Su Kaynakları Grubu'nun faaliyetleri de özetlenmektedir.  

        Ortadoğu Haritasının Oluşturulmasındaki Etkenler 
        Mısır ile Hindistan arasında yer alan ve Osmanlı İmparatorluğu'nun denetimi altında bulunan bölgelerin, İngiltere'nin Hindistan üzerindeki çıkarlarını tehdit etmesi, bu ülke ile Osmanlı İmparatorluğu arasındaki politik ilişkilerde daima önemli bir rol oynamıştır. Ayrıca, Birinci Dünya Savaşı'ndan önce Osmanlı hakimiyetinden İngiltere'nin yönetimine geçmiş olan Mısır'da 1869 yılında açılmış olan Süveyt Kanalı, Hindistan yolu üzerinde deniz ulaşımı yönünden stratejik bir konuma sahipti ve Süveyş Kanalı'nın Osmanlı İmparatorluğu ile Almanya'ya karşı korunması özel bir önem taşımaktaydı. Süveyş Kanalı bu önemini, Ortadoğu'da petrol varlığının büyük boyutlarda ortaya çıkmasına paralel olarak artırmış, İngiltere'nin Hindistan üzerinde çıkarlarını kaybetmesine rağmen, stratejik konumunu muhafaza etmiştir. Nitekim 1955 yılında Mısır'da Nasır rejiminin Süveyş Kanalı'nı millileştirmesi üzerine, İngiltere ve Fransa Mısır'a İsrail ile birlikte askeri yaptırım uygulamıştır. 

        Almanya'nın mali ve teknik desteği ile inşa edilmiş olan Hicaz demiryolu, henüz savaş başlamadan İngiltere'nin bu konudaki tedirginliğini artırmış ve Almanya'nın bölgede hakimiyet kurmasına neden olacak önemli bir adım olarak değerlendirilmiştir.  

        İngiliz İmparatorluğu'nun çıkarlarının korunması için savaşın başlaması ile bölgeye yönelik askeri tedbirlerle birlikte, harb sonrası Osmanlı toprakları üzerinde yeni politik sınırların oluşturulması çalışmaları da İngiltere tarafından başlatılmıştır. 

        İngiliz Hükümeti'nin savaş sonrası Ortadoğu'suna ilişkin planları, tampon-devletler (buffer-states) oluşturulmasını ön görmüştür. İngiltere Savaş Bakanlığı'na Doğu İşleri Uzmanı Storrs tarafından, 1914 yılı sonlarında yazılan bir mektupta, Müslüman Filistin Krallığı ve İsrail Devleti kurulması fikirleri değerlendirilirken, tampon-devletler yaratma kavramı da aşağıdaki şekilde ortaya konulmuştur (Fromkin,D.,1989, s.143): 

        Filistin konusuna ilişkin olarak, yeni toprak ilhakının getireceği ilave sorumlulukları yüklenmeyi istemeyeceğimizi düşünüyorum, ancak, Ruslar'ın güneye Suriye'ye inmelerine ya da Lübnan'da kaçınılmaz Fransız himayesinin yayılmasına karşı olmamız da doğaldır. Fransa Rusya'dan daha iyi bir komşu olursa da, adı ne kadar dostluk anlaşması olursa olsun hiçbir pakta bel bağlayamayız; özellikle savaş anıları ile yüklü bir kuşak geçip gittikten sonra. Tampon devlet istenen bir şeyse de bunu kurabilir miyiz? Ortada Müslüman Filistin Krallığı'nın kurulabileceği yerli unsur görülmemektedir. İsrail devleti kuramsal olarak çekici bir fikirdir; ancak Museviler Kudüs'te çoğunlukta olmakla birlikte Filistin genelinde azınlık olup, nüfusun ancak altıda birini oluşturmaktadır. 

        Tampon devletler meydana getirilmesine ilişkin genel strateji çerçevesinde, zamanın Savaş Bakanı Kitchener'in Danışmanı Sir Mark Sykes "Savaş Sonrası Ortadoğu" isimli raporunu Haziran 1915 tarihinde Kabineye sunmuştur. Bunu takiben Fransa'dan Georges Picot ile Sykes arasında görüşmeler başlamış ve Sykes-Picot anlaşması olarak isimlendirilen gizli bir uzlaşma sağlanmıştır. Bu uzlaşmaya göre, kurulacak yeni devletlerden Suriye ve Lübnan'ın Fransa, Ürdün ve Irak'ın ise İngiltere'nin denetiminde olması, Kudüs ve Filistin'in ise ayrıntıları bilahare tespit edilecek uluslararası bir statüye kavuşturulması kararlaştırılmıştır. 

        Yukarıda açıklanan ve Osmanlı İmparatorluğu'nun çeşitli eyaletleri üzerinde devletler oluşturulmasına yönelik plan, esas itibarıyla Hindistan yolu üzerinde gerek Almanya gerekse Rusya'nın ilerde ortaya çıkabilecek etkinliklerini yok etmeye yönelikti. Irak'ın, Körfez ülkeleri ve Arab Yarımadası'ndaki petrol varlığı, o tarihlerde bütün boyutları ile ortaya çıkmış değildi. Birinci Dünya Savaşı öncesinde ve savaş sırasında, İngiltere'nin kullandığı petrolün % 80'i Amerika Birleşik Devletleri'nden geliyordu. İran'ın üretimi ise düşüktü. Örneğin, Amerika Birleşik Devletleri'nin 1913'teki petrol üretimi İran'ın 140 katı düzeyindeydi. 

        Filistin Sorununun Doğuşu 
        Kudüs ve Filistin'in uluslararası bir statüye kavuşturulması yönünde İngiltere ve Fransa arasındaki mutabakatın ana nedeni, bu bölgede bir Musevi yerleşim alanı meydana getirilmesi yönünde oluşan görüşlerdi. Politik Siyonizm veya Filistin'de Ulusal İsrail Devleti'ne dönüş fikri, 1896 yılında Theodor Herzl tarafından yayınlanan "İsrail Devleti: Musevi Sorununa Çözüm için Girişim" isimli kitapta ele alınmış ve ilk Siyonist Kongresi 1897 yılında İsviçre'nin Basel kentinde toplanmıştır. Kıbrıs veya Sina Yarımadası'nın Musevi nüfusun yerleşimine açılması yönündeki girişimler, Mısır'daki İngiliz yönetimince benimsenmemiştir. İngiltere'nin Afrika'daki sömürgesi Uganda'dan yer verilmesi teklifi, Herzl tarafından kabul edilmişse de, 1904 yılında yapılan 6. Siyonist Toplantısı'nda reddedilmiştir. 

        Bu girişimleri takiben ilk somut gelişme, İngiltere Dışişleri Bakanı Arthur Balfour'un, İngiliz Parlementosu'nun Musevi üyesi Lord Rotschild'e yazdığı 2 Kasım 1917 tarihli mektubunda görülmektedir. Dışişleri Bakan'ı bu mektubunda aşağıdaki hususları belirtmiştir: (Mansfield, P., 1991, s.159) 

        'Krallık Hükümeti, Filistin'de Museviler için bir milli yurt kurulmasını uygun karşılamakta olup bu hedefin gerçekleştirilmesini kolaylaştırmak için elinden geleni yapacaktır. Filistin'deki Musevi olmayan toplumların sivil ve dini haklarına ve başka ülkelerde yaşayan Musevilerin hak ve politik statülerine zarar verilmeyeceği kabul edilmektedir." 

        Balfour Deklerasyonu olarak ifade edilen bu resmi açıklama, İsrail Devleti'nin kurulması yönünde önemli adımlardan birini teşkil etmiştir. 

        19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren, özellikle Doğu Avrupa'dan başlayan göç ile Filistin'deki Musevi nüfusu 1914 yılında yaklaşık  80.000'e ulaşmıştır. Bu tarihlerde Arap nüfusu ise 650.000 olarak tahmin edilmekteydi. Birinci Siyonist Kongresi'nden önce Filistinde'ki imkânları incelemek üzere bölgeye giden Thedor Herzl, Kudüs'de Alman İmparatoru Kayzer Willhem ile karşılaşmıştır. Bu karşılaşmada, bölgedeki çok sıcak iklimi vurguluyan Kayzer: 

        "Filistin'in suya ihtiyacı hem de çok fazla suya ihtiyacı var...." 

        sözleri ile ilk defa Filistin'deki su sorununa dikkati çekmittir.(Wolf, A., 1994, s.10) 

        Filistin sınırlarının Sykes-Picot anlaşması ve Balfour deklarasyonu ile açıkça düzenlenmemiş olması, daha sonraki yıllarda çeşitli sorunların ortaya çıkmasına neden olmuştur. Ürdün (Şeria) Nehri ile ikiye bölünmüş olan Filistin'de, Akdeniz'le Ürdün Nehri arasında kalan bölgenin, Musevi yerleşim alanı olarak tanımlanması gerektiği İngilizler'ce ifade edilmiştir. Daha sonraları Haşimi Ürdün Krallığı adını alacak olan Ürdün Nehri'nin doğusundaki toprakların ise, İngiltere'nin denetiminde, Hicaz Emiri Hüseyin'in büyük oğlu Prens Abdullah tarafından yönetilmesi kararlaştırılmıştır.  

        Weizmann Başkanlığında Paris Barış Konferansı'na katılan heyetin ise, başka bir teklifi vardı. Sınırların tesbitinde gözönünde bulundurulması gereken tarihi, askeri ve ekonomik unsurları içeren teklife göre, İncil'de belirtilen ''Kuzey'de Dan suyu kaynaklarından Güneyde Beersheba'ya kadar'' uzanan bölge Musa Kavmi'nin yurdu olarak tanımlanmıştır. Askeri güvenliğin sağlanması için güney ve doğuda çöl sahalarının, kuzeyde ise Lübnan ve Hermon dağları arasında yer alan Bekaa Vadisi'nden kuzeye çıkışa imkân sağlayan toprakların, Musevilerin yerleşim bölgelerinde yer alması önerilmiştir. 

        Ekonomik güvenlik ise, ancak yeterli su kaynaklarına sahip olunarak sağlanabilirdi ve özellikle Doğu Avrupa'dan göç etmesi planlanan Museviler'in sulu tarım yaparak toprağa bağlanmaları gerekmekteydi. Bu konuya ilişkin tüm planlar, Ürdün Nehri'nin kaynakları ile Yarmuk dahil önemli kolları ve bugünkü Lübnan sınırları içindeki Litani Nehri üzerinde hakimiyet kurulmasına yönelikti.  

        Paris barış görüşmelerine su uzmanı olarak katılan Aaron Aaronsohn isimli ziraat mühendisinin, su sorununa ilişkin olarak, 1919 yılında tespit ettiği hususlar ilginçtir: (Wolf, A., 1994, s.15) 

        ''Filistin'de diğer kurak ve yarı kurak bölgelerde olduğu gibi, tüm ekonomik hayat su teminine bağlı bulunmaktadır. Bu nedenle ülkeyi besleyen su kaynaklarının güvenliği ile birlikte aynı zamanda suyun tasarruf edilmesi, miktarının artırılarak enerji üretilmesi sağlanmalıdır. Filistin'in ana su kaynakları kuzeydeki iki dağlık alandan gelmektedir, Lübnan ve Hermon dağları. Filistin kuzey ve kuzeydoğudan Hermon silsilesinin uzantıları ve bu dağlardan gelen sularla çevrelenmiş olup, sınırın su havzalarını da kapsaması ekonomik ve bilimsel bir gerektir.'' 

        Aaronsohn'un yukarıda belirtilen görüşleri, Siyonist heyetince benimsenmişse de, Paris Görüşmeleri sonuç belgelerine yansımamıştır. Nitekim Hayim Weizmann 1921'de Churchil'e yazdığı mektupta, sonuçtan memnuniyetsizliğini belirterek şu hususları vurgulamıştır: (Fromkin, D., 1989, s.513) 

        Fransa ile varılan uzlaşma, hem Filistin'in Litani'ye çıkmasını engellemiş hem de Filistin'i Yukarı Şeria, Yarmuk nehirlerinden ve şimdiye kadar Musevilerin yerleşimi için düşünülen Tiberia Gölü doğusundaki verimli ovalardan yoksun bırakmıştır. 

        Ancak belirtilen su kaynaklarının elde edilmesi için, İsrail Devleti'nin resmen kurulduğu 1949 yılını takiben, askerî harekat dahil yoğun bir çaba harcanmış ve büyük ölçüde başarılı olunmuştur. 

        Ürdün Nehri'nin kullanılmasına ilişkin olarak, Filistin'in Osmanlı İmparatorluğu'nun denetimi altında bulunduğu 1913 yıllarından başlayarak, çeşitli planlar geliştirilmiştir. Filistin'deki bayındırlık hizmetlerinin yürütülmesinden sorumlu Hıristiyan Arab George Franghia'nın 1913 yılında hazırladığı plan, Yarmuk Nehri'nin Galile Gölü'ne çevrilmesini ve gölde depolanan suyun bir kanal ile alınarak Ürdün vadisinde sulama yapılmasını ve ayrıca 2 hidroelektrik santral tesis edilmesini kapsamaktaydı. Ancak Birinci Dünya Savaşı sonucunda, Osmanlı İmparatorluğu'nun yenilmesi ile bu planın uygulanması sona ermiştir. (Naff, Matson, 1984, s.30). Harbi takiben Filistin'e yerleşmeye başlayan Museviler ile yerli halkın su ihtiyacının karşılanması için yapılan çalışmalar, kısa sürede Filistin'e Musevi göçü üzerinde politik bir tartışmaya dönüşmüştür. Bu tartışma, Filistin'in toprak ve su kaynaklarının ne miktarda bir nüfusun yerleşimine yeterli olduğu üzerinde yoğunlaşmıştır. Filistin'in bir Musevi yerleşim bölgesi olarak İngiltere tarafından resmen tanınmasını takiben, Ürdün Nehri'nden faydalanmak üzere çeşitli tesislerin inşası İngiliz Hükümeti'ne önerilmiştir. Bu tekliflerden Rus mühendis Pinhas Rütenberg'in, Ürdün Nehri vadisinde enerji üretilmesine yönelik imtiyaz hakkı talebi onaylanmıştır. Böylece su kaynakları geliştirilerek, daha çok sayıda göçmenin Filistine yerleştirilebileceği kanıtlanmaya çalışılmıştır. Konuya ilişkin olarak 1922 yılında Churchill Avam Kamarası'nda yaptığı konuşmada, söz konusu girişimi överek aşağıdaki hususları ifade etmiştir: (Fromkin, D., 1989, s.523) 

        Arabların bunu kendi başlarına yapabilecekleri söyleniyor. Buna kim inanır ki? Filistin Arablara kalsa, Filistin'in sulama ve elektrifikasyonunu bin yılda başaramazlar. Onlar bir avuç filozof halk olarak, güneşten kavrulmuş çöllerde yaşarken Şeria nehrinin sularının hiç bir yarar sağlamadan Ölüdenize dökülmesini seyretmekten mutludurlar. 

        Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra, Osmanlı İmparatorluğu'nun topraklarının paylaşılması aşamasında, Arab ve Musevi liderler arasında yakın bir işbirliği görülmektedir. Örneğin, Hicaz Emiri Hüseyin'in küçük oğlu ve Paris Barış Konferansı'na katılan Arab Heyeti'nin Başkanı Faysal kendisiyle yapılan mülakatta aşağıdaki hususları belirtmiştir: (Wolf, A., 1994, s.16) 

        "Semitik ailenin iki ana bölümünü tetkil eden Arab ve Museviler birbirlerini anlamaktadırlar. Barış Konferansı'nda karşılıklı görüş alışverişinde bulunarak isteklerinin karşılanması yönünde, önemli adımlar atacaklarına inanmaktayım". 

        Faysal ve Weizmann, karşılıklı ulusal isteklerini ve dostluklarını vurgulayan, aşağıdaki ortak deklerasyonu 3 Ocak 1919 tarihinde yayınlamışlardır: (Wolf, A., 1994,s.17) 

        "Museviler'in Filistin'e göç etmesini teşvik ve canlandırmak için gerekli tüm tedbirler alınacak, mümkün olan süratle Musevi göçmenler birbirine yakın yerleşim alanlarına iskan edileceklerdir. Bu tedbirler alınırken, Arap köylülerin ve araziyi kiralayanların hakları korunacak ve ekonomik gelişimlerini sağlayacak şekilde yardımda bulunulacaktır" 

        Arap yöneticileri ve Museviler, Avrupalı güçlerle gerek savaş sırasında, gerekse savaşın hemen akabinde işbirliği yaparak, çok sayıda göçmenin Filistin'e gelmesine yeşil ışık yakmışlardır. 

        Siyonistler, Filistin topraklarının mevcut nüfusun 10 katını alabileceğini, böylece 600.000 Arab'ı yerinden etmeden çok sayıda göçmenin bölgeye yerleştirilmesinin mümkün olduğunu iddia etmekteydiler.  

        Nahum Sokolow 1921 yılında 12. Siyonist Kongresi'ni açarken yaptığı konuşmada, göçmenlerin "Kutsal Topraklara bir üstünlük ruhu ile gitmediklerini, buna mukabil çalışkanlık, barış ve alçak gönüllülükle, yeni üretim kaynaklarını açacaklarını, hem kendileri hem de tüm doğu için yararlı çalışmalar yapacaklarını" ifade etmiştir. (Fromkin,D., 1989,s.516) 

        Filistin'de, 1920'li yıllarda verimli toprakların yer aldığı bölgelerde ilkel bir tarım uygulanmaktaydı. Weizmann'ın açıkladığı Siyonist Planı'na göre, Arab köylülere ait verimli toprakların çevresi sarılmayacak, kullanılmayan çorak topraklar bilimsel yöntemlerle işletilerek verimlilikleri artırılacaktı. Ancak gelişmeler farklı yönde olmuş, Museviler toprak fiyatlarını çok yükselterek cazip bir piyasa yaratmışlardır. Özellikle zengin Arablar, geniş alanları kapsayan verimli topraklarını satışa çıkarmışlardır. 1920 ile 1928 arasında Arab toplumunun seçimle iş başına gelmiş liderlerinin en az dörtte birinin, şeklen toprak satışına karşı görünmekle beraber, Musevi göçmenlere büyük paralar karşılığı toprak sattıkları bazı kaynaklarca ifade edilmektedir. (Fromkin, D.,1989, s. 523) 

        İngiltere'nin Filistin'de manda yönetimi kurmasını takip eden yıllarda, 1923-1929 arasında, Filistin nisbeten sakin bir dönem geçirmiştir. Bu yıllar arasında Musevi göçünde önemli bir düşüş görülmektedir. Almanya'da 1930'lardan itibaren Musevi karşıtı hareketlerin gelişmesine paralel olarak Filistin'e göç edenlerin sayısında da bariz bir artış meydana gelmiştir. Filistin'e yerleşen göçmen sayısı 1930 yılında 4.000, 1933'te 30.000, 1935'te ise 62.000 olmuştur. 

        Arab yetkililer, 1935 yılında İngiliz manda yönetimine göçlerin ve toprak satışlarının önlenmesi yönünde müracatta bulunmuştur. Bu gelişmeleri takiben 1936-1938 yılları arasında, İngiliz manda yönetimine karşı Filistin'de çeşitli ayaklanmalar olmuştur. Bu başkaldırının temel nedeni, artan göçlerin bölgede Siyonistlerin hakimiyetini artıracağı endişesiydi. Konuyu incelemek için gönderilen Lord Peel başkanlığındaki komisyon, Kudüs ve Hayfa dışında manda yönetiminin kaldırılarak Filistin'in bir Musevi ve Arap devletine bölünmesini, göçlerin ise beş yıllık bir süre için yılda 12.000 ile sınırlandırılmasını teklif etmittir. 

        Göçe sınır getirmesi ve düşünülen İsrail Devleti'nin hudutlarını daraltması nedenleriyle, teklife Musevi yetkililerce sıcak bakılmamıştır. Bilahare İngiliz Hükümeti yayınladığı beyaz kitapla, Filistin'de Arab ve Yahudilerden oluşan iki uluslu bir devlet kurulmasını ve göçmen sayısının beş yıl içinde toplam 75.000 olarak dondurulmasını önermiştir. İkinci Dünya Harbi'nin başlaması nedeniyle konu gündemden düşmüşse de, savaş içinde Nazi yönetiminin soykırım uygulamaları, harbin hemen akabinde şartları büyük ölçüde değiştirmiştir. Başkan Truman, İngiltere'ye baş vurarak derhal 100.000 Musevi'nin Filistin'e girmesine izin verilmesini ve göç limitlerinin kaldırılmasını talep etmiştir. Amerika Birleşik Devletleri ve İngiltere temsilcilerinden oluşturulan komisyon, Nisan 1946 tarihinde Manda yönetiminin devamı, 100.000 göçmenin kabulu ve mevcudu 65.000 olarak tahmin edilen İsrail Gizli Ordusu'nun silahsızlandırılması hususlarında karar almışsa da, bu girişim de başarısızlıkla sonuçlanmış ve konu 1947 yılında İngiltere tarafından Birleşmiş Milletler'e götürülmüştür. Birleşmiş Milletler, Filistin'in Arab ve İsrail devleti olarak bölünmesini ve Kudüs'e uluslararası statü verilmesini Kasım 1947 tarihinde kararlaştırmıştır. Birleşmiş Milletlerin taksim planı, 1917 yılında Museviler'in öngördüğü sınırlar ile birlikte Şekil-1'de gösterilmiştir.  

        Filistin topraklarında bu tarihte yaklaşık 1.269.000 Arab ve 678 000 Musevi yaşamaktaydı. (Mansfield,P.,1991,s.235). Birleşmiş Milletler tarafından alınan kararı Arablar kabul etmemiş, Museviler ise olumlu karşılamıştır. Her ne kadar kendilerine bırakılan toprakların % 55'ini Necef Çölü teşkil ediyorsa da, bu kararla İsrail Devleti'nin kurulmasına yeşil ışık yakılmış oluyordu. Belirtilen gelişmeler Arab ve Musevi toplumları arasında çeşitli çatışmalara neden olmuştur. 14 Mayıs 1948 tarihinde, İngiliz Yüksek Komiseri'nin Filistin'den ayrılarak Manda yönetiminin resmen sona ermesini takiben, İsrail Devleti'nin kuruluşu açıklanmıştır. Yeni kurulan İsrail Devleti ile Ürdün, Suriye, Irak ve Mısır arasında Mayıs 1948 tarihinde başlayan ilk savaş, Ocak 1949 tarihinde sona ermiştir. 

        Bu savaş sonucunda, Gazze Şeridi hariç tüm Necef, Galile Gölü ile Küdüs şehrinin batı kesimi, İsrail'in hakimiyetine geçmiştir. Belirtilen kesimlerde yaşıyan yaklaşık 750.000 Filistinli Arab, Şeria (Ürdün) Nehri'nin batısındaki ve Gazze şeridindeki bölgelere göç ederek, uzun yıllar devam edecek olan Filistin sorununu yaratmıştır. (Şekil-2)'de İlk Arab-İsrail savaşı sonucunda oluşan sınırlar gösterilmiştir. 

        Irak'ın Kuruluşu 
        İngiltere ve Fransa arasında 1916 yılında varılan ve Sykes-Picot anlaşması olarak anılan uzlaşma çerçevesinde Irak, İngiltere nüfuz bölgesi olarak tanımlanmış ve İngiliz Hükümeti ele geçirilen topraklarda oluşturulacak yönetim modellerine karar vermek üzere, Lord Curson başkanlığında bir komisyonu görevlendirmiştir. Irak'ın sınırlarının ve politik yapısının oluşturulmasına ilişkin olarak, 12 Mart 1921 tarihinde Mısırdaki İngiliz Yüksek Komiserliği üst düzey memurları ile Churchill'in danışmanları ve yardımcılarının katıldığı 10 gün süren toplantı, Kuzey Irak'ın statüsünün görüşülmesi bakımından ayrı bir önem taşımaktadır. Toplantıda Irak'a ilişkin olarak iki önemli karar alınmıştır (Fromkin, D., 1989, s.503): 

        – Hicaz Emiri Hüseyin'in küçük oğlu Prens Faysal'a Irak tahtının önerilmesi, ancak bu teklifin İngiltere'den değil yerli halktan gelmiş gibi gösterilmesi için her türlü çabanın ortaya konması, 

        – Kuzey Irak'taki Kürt bölgelerinin Irak sınırlarına katılması veya bağımsız bir Kürdistan oluşturulması seçenekleri, İngiliz uzmanlar arasında önemli görüş ayrılıklarına neden olmuş, uzun tartışmalardan sonra İngiltere denetiminde bağımsız Kürdistan devletinden vazgeçilerek bu bölgelerin Irak sınırları içine alınması kararlaştırılmıştır. 

        Günümüzden 75 yıl önce gündeme gelen, ancak o günkü koşullar içinde İngiltere'nin çıkarları yönünden uygun bulunmayan, Kuzey Irak'ta Bağımsız Kürdistan Devleti kurulması fikri, Körfez Savaşı'nı takiben yeniden ele alınmıştır. Bu gayeye yönelik olarak Kuzey Irak'ta yaratılan istikrarsız ortamla, su konusu arasındaki ilişki zaman zaman gündeme getirilmektedir. Nitekim İngiltere'deki Uluslararası Stratejik Araştırmalar Enstitüsü tarafından bastırılan ve Natasha Beschoner tarafından yazılan ''Ortadoğuda Su ve İstikrarsızlık '' isimli yayında : 

        .....Su sorunları, Kürtler'e otonomi verilmesi ve PKK faaliyetleri gibi bölgesel güvenlikle ilgili meselelere nazaran gündemde daha az yer tutmaktadır... Kürtler'in bölgenin su kaynaklarına ilişkin tutumları, genel bağımsızlık taleplerinden öteye geçmemittir.  

        şeklinde yapılan yorumla, su sorununda yeni unsurların zamanla ortaya çıkabileceği ima edilmektedir. (Beschorner, N. 1992). 

        Irak su kaynaklarına ilaveten, çok önemli bir doğal kaynak olan petrole de sahiptir. Son zamanlarda suyun petrolün önüne geçtiği sık sık dile getirilmekte ise de; stratejik bütün doğal kaynaklar üzerinde ekonomik güçlerin denetim kurma çabalarının ortaya konulması bakımından, büyük önem taşıyan petrolün paylaşılmasına ilişkin tarihsel sürece de kısaca göz atılması gerekmektedir. 

        Birinci Dünya Savaşı'ndan kısa bir süre önce Osmanlı Hükümeti, yarı hissesi Anglo-Persian, Royal Dutch Shell ve Alman Deutche Bank 'a ait olan Türk Petrol Şirketi'ne imtiyaz hakkı tanımış ve yabancı ortaklar Türk şirketinin katılımı olmadan, Osmanlı topraklarında arama ve üretim yapmamayı taahhüt etmişlerdi. Ancak ilgili haritalar üzerinde kırmızı hatla sınırlandırılan bazı bölgeler bu taahhüdün dışında tutulmuş olup söz konusu sahaların zengin petrol yataklarını kapsadığı daha sonraları anlaşılmıştır. Birinci Dünya Savaşı ve İngiltere'nin Musul'u işgalini takiben, Alman hisseleri İngiltere'ye geçmiştir. 

        Sykes-Picot Anlaşması'nda, Kuzey Irak Fransız nüfuz bölgesi olarak tanımlandığı için, İngiltere Musul petrolünün çıkarılması ve işletilmesinde Fansa'nın da imtiyaz sahibi olmasını garanti etmiş ve bu garanti karşılığında Fransa Musul'un İngiltere tarafından işgalini kabullenmiştir. Amerika Birleşik Devletleri ise, Ortadoğu'da İngiltere ve Fransa tarafından nüfuz bölgeleri oluşturulmasına karşı çıkmamakla birlikte, özellikle petrole ilişkin ticari faaliyetlere müdahale edilmemesini ve Amerika'nın bu yöndeki girişimlerinin engellenmemesini istemekteydi. Amerikan firması Standart Oil of Newyork (Socony) , 1919 yılında iki mühendisini Irak' a petrol aramak üzere göndermiştir. Bunlardan birisi yazdığı mektupta (Fromkin, D., 1989, s.534): 

        "... pasta o kadar büyük ki, bunun Amerika'ya ait olması için her şey yapılmalıdır.'' 

        şeklinde görüşlerini belirtmiştir. Mektubun işgal altındaki İstanbul'da İngilizler'ce ele geçirilmesi üzerine Londra, Irak Yüksek Komiseri Arnold Wilson'a jeologların petrol aramasının yasaklanması yönünde talimat vermiştir. Bu gelişme nedeniyle Socony firmasının talebi üzerine, Amerika Dışişleri Bakanlığı İngiltere'yi protesto etmiştir. Benzeri çıkar çatışmaları bir süre daha devam ettikten sonra, herbiri %23.75 hisseye sahip Anglo-Persian Oil Company (daha sonraları BP adını almıştır.); Royal Dutch Shell; Standart Oil of New Jersey ve Socony-Vacuum(Mobil); Compagnie Française des Petroles firmalarından oluşan çok uluslu Irak Petrol Şirketi kurulmuş, kalan % 5 hisse ise Ermeni asıllı Gülbenkyan'a verilmiştir. 

        Irak'ta 1922-1930 yılları arasında İngiliz Manda yönetimi hakim olmuştur.1930 yılında imzalanan bir anlaşmayla, 25 yıl süreyle her iki ülkenin dış politika alanında işbirliği yapmaları, İngiltere'nin hava üssüne sahip olması ve Irak ordusunun İngilizler'ce eğitilmesi kararlaştırılmıştır. Anlaşmayı takiben, 1932 yılında İngiliz Manda yönetimi resmen sona ermiş ve Irak İngiliz Milletler Topluluğu'nun bir üyesi olmuştur. 

        Ancak halktaki genel kanı, Irak petrollerinin çok uluslu şirketlerin kontrolünde olması nedeniyle tam bağımsızlığın elde edilemediği yönündeydi. Bağımsızlığı takiben ordunun desteği ile yönetime gelen Nuri-al Said, Kral'la birlikte kanlı bir askeri darbe sonucunda öldürülünceye kadar, 1932-1958 yılları arasında icra yetkilerini büyük ölçüde üzerinde toplamıştır. 

        General Kasım'ın 1958 yılında krallık rejimini devirmesini izleyen istikrarsız bir dönemden sonra, 1968 yılında Irak'ta Baas rejimi yönetime el koymuştur. Rejimin kuvvetli lideri Saddam Hüseyin, 1972 yılında şirket ortakları ile mutabakat sağlayarak Irak Petrol Şirketi'ni millileştirmiştir. Böylece 1972 yılında 584 milyon $ olan petrol gelirleri, 1973 yılındaki fiat artışlarının da etkisiyle 1974 yılında astronomik bir miktarda yükselerek, 7.5 milyar dolara ulaşmıştır. Ancak İran-Irak, bilahare Irak-Kuveyt savaşları petrol zenginliğinin büyük ölçüde savaşın finansmanında kullanılmasına neden olmuş ve bölgede bilinen istikrarsızlıkları doğurmuştur. 

        Suriye'nin Kuruluşu 
        Lübnan dağlarının eteklerinde yerleşmiş olan Hiristiyan topluluklarla çok yakın ticari temaslar içinde bulunan Fransa'nın, gerek Suriye gerekse Lübnan'da aktif rol alma isteği Sykes-Picot Anlaşması ile sağlanmıştır. Suriye için düşünülen yönetim şekli, Fransa'nın mandası altında Hicaz Emiri'nin oğlu Faysal'ın Kral yapılmasıydı. Ancak Arablar'dan oluşan Suriye Genel Kongresi'nin 1920 yılında Lübnan, Ürdün ve Filistin'i de kapsayan Büyük Suriye'nin bağımsızlığını ilan etmesi üzerine, Fransa Şam'daki Arab yönetimine el koymuştur. Suriye'yi üç otonom bölgeye ayıraran Fransa, yerel otonom yönetimler kurmuştur. Bu olayları takiben, Faysal Suriye'yi terk etmek durumunda kalmış ve Irak Kralı yapılması kararlaştırılmıştır. 

        Fransız Manda Yönetimi Yüksek Komiseri, 1930 yılında Suriye'yi dışişleri ve güvenliğe ilişkin konularda tamamen Fransız denetimi altında bir Cumhuriyet olarak ilan etmiş ve parlemento oluşturulmuştur. Suriye'nin tam bağımsızlığını öngören anlaşma 1936 yılında Suriye parlamentosunca onaylandıysa da, Fransız Meclisi'nce tasvip görmediği için uygulamaya konulamamıştır. İkinci Dünya Savaşı yıllarında Fransa'nın bu konuda isteksiz kalmasının en önemli nedeni; Suriye'nin kuzeydoğusunda bulunan petrol ve Suriye ile Lübnan'ın uzak doğu hava ulaşım hatları üzerindeki staratejik konumuydu.  

        Hatay iline 1937 yılında otonom bir statü tanınmasını takiben, yapılan seçimler sonucunda oluşan parlamentonun Haziran 1939 yılında Türkiye Cumhuriyeti ile birleşme kararı alması, Suriye yönetimince tanınmamıştır. Suriye tarafından hazırlanan haritalarda, Hatay ili Suriye sınırları içinde gösterilmektedir. Asi Nehri Türkiye sınırları içinde Akdeniz'e döküldüğü ve Türkiye bir aşağı-kıyıdaş ülke konumunda olduğu halde, Suriye Asi Nehri'ne ilişkin çeşitli sorunların görüşme konususu yapılmasını istememektedir.  

        Belirtilen konu çeşitli yönleri ile ilgili bölümlerde ayrıca incelenecektir. 

        Çok özet olarak yukarda değinilen gelişmelerden sonra, İkinci Dünya Savaşı'nı takiben, Suriye ve Lübnan 1946 yılında bağımsız devlet statüsüne kavuşmuştur. 

      Arab-İsrail Anlaşmazlığında 1949'dan Günümüze Kadar Gelişmeler 
      İsrail, kuruluşunu takiben askeri ve ekonomik gücünü süratle artırmaya başlamıştır. Ayrıca çıkarılan yasa ile göç büyük ölçüde teşvik edilerek, öncelikle Doğu ve Orta Avrupa, bilahare Yemen, Irak ve Kuzey Afrika ülkelerinden ilk aşamada 700.000 göçmen İsrail'e gelmiştir. Arap ülkelerinin uyguladığı ekonomik ambargoya karşı, özellikle Amerika Birleşik Devletleri'nden bağış şeklinde gelen yardımlar ve Almanya'nın ödediği harp tazminatı ile ekonomik güçlükler büyük ölçüde aşılmıştır. 

        İsrail Devleti'nin kurulmasından sonra, Arablar ve İsrail arasında sürekli barışın sağlanması, Filistinli göçmenler ve Ürdün Nehri sularının kullanımı olmak üzere, birbirleri ile yakından ilgili üç önemli konunun, Ortadoğu'nun gündemine yerleştiğini görmekteyiz. Arab - İsrail ihtilafına çözüm getireceğini belirterek, Amerika Birleşik Devletleri destekli bir askeri darbe ile 1949 yılında yönetime gelen Albay Hüsnü Zaim, İsrail Başbakanı David Ben-Gurion'a gönderdiği gizli mesajda, Suriye'nin barış teklifini iletmiştir. Bu öneri 300.000 Filistin'li göçmenin Suriye'de yerleştirilmesi karşılığında, ateşkes hattında bazı değişiklikler ile Galile Gölü'nün yarısının Suriye'ye verilmesini kapsamaktaydı. (Wolf,A.1994). İsrail tarafından bu teklif kabul edilmemiş ve Hüsnü Zaim bir yıldan az bir süre içersinde karşı darbe ile görevden uzaklaştırılmıştır.  

        Ürdün Nehri sularının kullanımına ilişkin olarak, Arab Devletleri ve İsrail hazırladıkları projelerini 1951 yılından itibaren açıklamaya başlamışlardır.  

        Projelere göre Arap devletleri Ürdün Nehri'nin Hasbani ve Baniyas kolları ile Yarmuk Nehri üzerinde ortak çalışma başlatırken, İsrail Ulusal Kanal Projesi ile Galile Gölü'nden aldığı suyu havza dışında Akdeniz kıyılarına ve Necef Çölü'ne taşıyacağını açıklamıştır.  

        Yarmuk Nehri üzerinde Maqarin (Birlik veya Unity) Barajı'nın ve Ürdün Nehri'nin doğu yakasının sulanmasını sağlıyacak kanalın inşasını öngören anlaşma Ürdün ile Birleşmiş Milletler Mültecilere Yardım Ajansı arasında, 1953 yılında imzalanmıştır. Bu şekilde geliştirilecek yeni tarım alanlarında, 100.000 Arab mültecinin yerleştirilmesi düşünülmüştür.  

        İsrail Ulusal Kanalı'na su alınması ile ilgili inşaatın 1953 yılında İsrail tarafından başlatılmasını takiben, su alma noktasının yeri konusunda çıkan anlaşmazlık, Birleşmiş Milletler'e kadar gitmiş ve ateşkes hattı üzerinde silahlı çatışmalar meydana gelmiştir. 

        Galile Gölü'nün kuzeyinde, ateşkes anlaşmasına göre askerden arındırılmış bölge içinde yer alan; Gesher B'not Ya'akov'dan su alınmasına Suriye'nin itirazı, BM'ce kabul edilmemiştir. Kararın Sovyetler Birliği'nce 1954 yılında veto edilmesi üzerine, İsrail su alma noktasını Galile Gölü'nün kuzeybatı sahilinde bulunan bugünkü yerine almak mecburiyetinde kalmıştır.  

        Belirtilen gelişmeler üzerine, ABD Başkanı Eisenhower tarafından 1953 yılında bölgeye gönderilen özel temsilci Johnston, Ürdün Nehri sularının kullanılmasına ilişkin olarak daha önce yapılan çeşitli teklif ve incelemeleri, yeni bir öneri içinde değerlendirerek, Johnston Planı olarak anılan çalışmayı yapmıştır.  

        Bu çalışma da devlet sınırları bir an için yok kabul edilerek, havza bir bütün olarak ele alınmış, su kaynaklarının kullanılmasında en uygun çözümler araştırılmış ve her ülkeye tahsis edilecek su miktarı tespit edilmiştir.  

        Johnston Planı tarafların isteklerini bir ölçüde uzlaştırmakta başarılı olmuştur. Örneğin, İsrail Lübnan'daki Litani Nehri'nin, Ürdün Nehri ile birlikte düşünülmesi tezinden vazgeçmiş, Arablar ise Galile Gölü'nden Akdeniz kıyısındaki bölgelere ve Necef Çölü'ne su götürülmesi için hazırlanan İsrail projesine itirazlarından vazgeçmişlerdir. Tarafların teknik komitelerince kabul edilen plan, İsrail Hükümetin'ce Temmuz 1955 tarihinde onaylanmıştır. 

        Arablar, siyasi platformda başka bir tutum izleyerek, mülteciler sorununun su konularından ayrı olarak değerlendirilmesini istemişlerdir. Johnston Planı'nın Nil Nehri'nden Batı Sina'ya su getirilerek iki milyon mültecinin bu sahaya yerleştirilmesi yönündeki önerisi, Mısır'daki Nasır yönetimince kabul edilmemiştir. Belirtilen nedenlerle Arab Birliği Konseyi, söz konusu planı Ekim 1955 tarihinde reddetmiştir. 

        Günümüzden 40 yıl önce cereyan eden bu olaylarla bugün Fırat ve Dicle için yaşanan ve tartışılan konular karşılaştırıldığında, çok ilginç noktalar ortaya çıkmaktadır. Bunları şu şekilde özetliyebiliriz:  

        – Zaman zaman Arab toplumunun liderliğine oynayan Mısır, Nil Nehri'nden Filistinli Araplara su vermeyi kabul etmezken, Arab-İsrail ihtilafının çözümü için, İsrail ve bazı batılı kaynaklar, Atatürk Baraj Gölü'nden Ürdün Nehri'ne su iletilmesini önermişlerdir. 

        – Mülteciler ve işgal edilmiş toprak konularının su meselesinden ayrı ele alınmasını isteyen Suriye, bugün terör kartını oynayarak su konularını çözmek istemektedir. 

        Yukarıda belirtilen gelişmeler içersinde 1956 yılına gelindiğinde, Ortadoğu'da dikkatleri başka noktaya çeken bir olay yaşanmıştır. Süveyş Kanalı Mısır'daki Nasır rejimi tarafından millileştirilerek, İngiltere ve Fransa'nın çıkarlarına büyük bir darbe vurulmuştur. Millileştirilme kararına bir tepki olarak, 1956 yılında İngiltere, Fransa ve İsrail arasında yapılan gizli anlaşma çerçevesinde; İsrail, Sina ve Gazze'yi işgal etmiştir. Ancak ABD ve Sovyetler Birliği'nin müdahalesi sonucunda, Birleşmiş Milletler Kararı ile ateşkes ilanından sonra İsrail, Sina ve Gazze'den çekilmiştir. 

        İkinci Arab-İsrail Savaşı'ndan sonra, 1967 yılında yaşanacak ve Altı Gün Savaşı olarak da anılan savaşa neden olacak gelişmeler başlamıştır. 

        Akdeniz kıyı ovaları ile Necef Çölü'ne, Galile Gölü'nden alınan suyu ileten proje 1964 yılına gelindiğinde büyük ölçüde tamamlanmıştır. Projenin bitirilmesinin Arab aleminde yarattığı tedirginliğin de etkisiyle, Mısır Devlet Başkanı Nasır Ocak 1964 tarihinde bölge ve Kuzey Afrika ülkelerinin Devlet Başkanları'nı ilk Arab Zirve Toplantısı'na çağırmıştır. Toplantının ana gündem maddesini su konusunda ortak bir staratejinin tartışılması teşkil etmittir. Alınacak önlemlere ilişkin olarak çeşitli seçenekler tartışılmış, sonuçta Lübnan ve Suriye topraklarından doğan ve İsrail'in ana su kaynaklarından biri olan Galile Gölü'nü besleyen Hasbani ve Banias kollarının, Suriye toprakları içinde Yarmuk Nehri'ne çevrilmesine karar verilmiştir (Naff, T.,Matson, R., 1984). Böylece İsrail'in bu sulardan faydalanması engellenmek istenmiştir. Zirve toplantısında, Yarmuk Nehri üzerinde inşa edilecek baraj için, Suriye ve Ürdün'e mali ve teknik katkı sağlanması da kabul edilmiştir. 

        Belirtilen kararlar çerçevesinde başlatılan inşaatları durdurmak gayesiyle 1966 ve 1967 yıllarında, İsrail çeşitli askeri operasyonlar düzenlemiş ve karşılıklı sınır ihlâlleri tırmanarak devam etmiştir. Bu olayları takiben, Arablar (Ürdün, Suriye, Mısır) ile İsrail arasında 5 Haziran 1967 tarihinde savaş başlamıştır. Altı gün süren savaş 10 Haziran'da sona ermiş ve İsrail Sina Yarımadası, Doğu Kudüs, Batı Şeria ve Golan tepelerini işgal etmiştir. 

        Altı Gün Savaşı olarak isimlendirilen bu savaşın sonucunda, İsrail tarafından aşağıda belirtilen önemli staratejik üstünlükler sağlanmıştır: 

        –Ürdün Nehri'nin membaında bulunan Banias ve Hasbani sularının Yarmuk Nehri'ne çevrilmesi için Suriye tarafından geliştirilmekte olan proje engellenmiştir. 

        – Ürdün Nehri'nin batı yakasının (Museviler tarafından Judeau ve Samaria olarak isimlendiriliyor) işgali ile İsrail, Ürdün Nehri'nin ana kolu üzerinde kıyıdaş ülke (riparian ülke) konumu kazanmıştır. 

        – Batı Şeria'daki yeraltı su kaynaklarına el konulmuştur. 

        (Tekil-3)'de 1967 Savaşı sonucunda işgal edilen bölgeler gösterilmiştir. 

        Savaş sonucunda yaklaşık 200.000 Filistinli Ürdün Nehri'nin doğu yakasına geçerek, mülteci sorunlarının daha da artmasına neden olmuştur. Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi 242 sayılı kararı ile İsrail'in işgal ettiği bölgelerden çekilmesini talep etmişse de, İsrail bu karara uymamış ve denetim altında tuttuğu bölgelerde yeni yerleşim alanları açarak Avrupa'dan gelen göçmenleri iskan etmeye devam etmiştir. Batı Şeria'daki yeraltı suları İsrail ulusal su sistemine bağlanarak, Filistinliler'in yeraltı suyu kullanımına sınırlamalar getirilmiştir. 

        Altı Gün Savaşı'nda Arab ordularının başarısızlığı, Filistin Kurtuluş Örgütü'nün (FKÖ) bağımsız bir kuvvet olarak Arab dünyasında etkinliğinin artmasına neden olmuş ve İsrail'i yoğun bir şekilde taciz etmeye başlamıştır.  

        Mısır ve Suriye'nin, işgal edilen bölgeleri geri almak gayesiyle 6 Kasım 1973 tarihinde İsrail'e hücum etmeleriyle son ve dördüncü topyekün Arab-İsrail Savaşı başlamıştır. Başlangıçta Mısır'ın Sina'da kazandığı başarıları takiben, Amerika'nın askeri desteği ile toparlanan İsrail, gerek Sina Yarımadası'nda, gerekse Suriye'de ilerleyerek Şam'a 40 km kadar yaklaşmıştır. Ancak Sovyetler Birliği'nin müdahalesi ve Amerika Birleşik Devletleri'nin Sovyetler'in müdahalesini önlemek yönündeki çabaları sonucunda, Güvenlik Konseyi 22 Kasım 1973 tarihinde, 1967 yılındaki Güvenlik Konseyi Kararı'nın uygulanması ve barış görüşmelerine başlanması koşuluyla ateşkes kararı almıştır. 

        Savaş sonrası, Filistin Kurtuluş Örgütü (FKÖ) siyasi bir güç olarak uluslararası platformlarda yer almaya başlamıştır. Nitekim, 1974 yılında BM Genel Kurulu Filistinli'lerin egemenlik haklarını tanıyarak FKÖ'ye BM'de gözlemci statüsü vermiştir. 

        Yoğunlaşan barış çabaları neticesinde, Başkan Carter, İsrail ve Mısır Cumhurbaşkanlarının katılımı ile Eylül 1978 tarihinde Camp-David Zirvesi gerçekleşmiş ve 1979 yılında Washington Anlaşması imzalanmıştır. Anlaşmaya göre, Mısır ile İsrail arasında 30 yıl devam eden harp hali sona ermiş ve İsrail Sina Yarımadası'ndan çekilmiştir. 

        Mısır-İsrail Barış Anlaşması'nı takiben; 1990 yılının başına kadar İsrail, Filistin ve Suriye arasındaki ihtilaflar devam etmiştir. Körfez Savaşı'ndan sonra, Amerika Birleşik Devletleri Başkanı Bush'un girişimleri ile 30 Ekim 1991 tarihinde Madrid Barış Konferansı toplanmıştır. Konferansın açılışında Başkan Bush, Arablar ve İsrail arasında ikili görüşmelerin dışında ''ulusal sınırları aşan ve bölgesel karakter taşıyan silahların kontrolü, su, ekonomik gelişme, Filistinli mülteciler gibi konuları kapsıyan çok taraflı müzakerelerin '' yapılmasını önermiştir. Madrid Konferası'nda beş konunun bölgesel karakteri üzerinde uzlaşma sağlanarak, çeşitli komisyonlar oluşturulmuştur. 

        Ortadoğu Barış Süreci Çok Taraflı Görüşmeleri çerçevesinde kurulan çalışma komisyonlardan birisi, Su Çalışma Grubu'dur. Diğer komisyonlar; Mülteciler Sorunu, Ekonomik İşbirliği, Çevre Sorunları ve Silahların Kontrolü - Bölgesel Güvenlik konuları üzerinde çalışmaktadır.. 

        İkili görüşmelere paralel olarak yürütülen; Arab Devletleri, İsrail, ABD, Rusya, Kanada, İngiltere, Almanya, Fransa, Avusturya, hatta Yunanistan'ın da dahil olduğu yirmiden fazla ülkenin katıldığı Su Kaynakları Çalışma Grubu'nun faaliyetlerine müteakip bölümde değinilmiştir. 

        Ortadoğu Barış Süreci ve Su Kaynakları Çalışma Grubu  
        Ortadoğu ülkelerinin su sorunlarına yaklaşımlarını saptamak için Amerika Birleşik Devletleri, Japonya, Kanada ve çeşitli Avrupa devletlerinin girişimiyle Madrid Konferansı öncesi ve sonrasında uluslararası teknik toplantılar düzenlenmiştir. Bu toplantılarda Fırat ve Dicle nehirleri sık sık gündeme getirilmiştir. Türkiye'nin su zengini(!) bir ülke olarak su sorunlarını çözmede kilit bir rol oynayacağı ve Ortadoğuda'ki su kaynaklarının bütün olarak ele alınması gerektiği görüşleri ortaya atılmıştır. Örneğin, Atatürk Barajı'ndan bir kanalla alınacak suyun Golan tepelerine getirilmesi ve buradan hem Yarmuk Nehri'ne su verilmesi, hem de söz konusu kanalın Golan tepelerinde İsrail ile Suriye arasında bir engel ve sınır teşkil etmesi önerilmiştir. (Wachtel, B.,1994) 

        Böyle bir kanal yapılamasa dahi, Türkiye'nin 1987 protokolüne göre hudutta verdiği saniyede 500 m³ suyun miktarında, Suriye'nin Yarmuk'tan kullandığı suya eşdeğer miktarda bir artış yaparak, Yarmuk sularının sadece Ürdün ve İsrail arasında paylaşılması görüşü ortaya atılmıştır. Bu arada ''Su Savaşları'' gibi kitaplar ve çeşitli makaleler yazılarak savaş senaryoları üretilmeye devam edilmiştir. 

        Moskova'da organizasyona ilişkin görüşmeleri takiben, Su Çalışma Grubu ilk toplantısını Mayıs 1992 tarihinde Viyana'da yapmıştır. Bu toplantıdan sonra sırasıyla; Washington (Eylül 1992), Cenevre (Nisan 1993), Pekin (Ekim 1993), Umman (Nisan 1994), Atina'da (Aralık 1994) olmak üzere 6 toplantı düzenlenmiştir. Türkiye söz konusu toplantılara gözlemci olarak katılmıştır.  

        Toplantıların gündeminde genel hatları ile aşağıdaki konular yer almıştır: 

        – Ortadoğu'daki su açığına karşı alınabilecek kısa ve uzun vadeli teknik önlemler, 
        – Su kaynaklarına ilişkin verilerin artırılması ve paylaşılması için yeni bir kurumsal yapı meydana getirilmesi, 
        – Uyuşmazlıkların çözümüne yönelik sistemlerin oluşturulması, 
        – Su kaynakları yönetiminde işbirliği imkânlarının araştırılması. 

        Ortadoğu Barış Süreci Çok Taraflı Görüşmeleri çerçevesinde oluşturulan Su Çalışma Grubu'nun faaliyetleri, daha çok yukarda belirtilen teknik konular üzerinde yoğunlaşmış ise de, zaman zaman politik niyetler ve yaklaşımlar da sergilenmiştir.  

        Bir Arab ve Ortadoğu ülkesi olan Mısır'ın Heyet Başkanı Büyükelçi Fevzi el-İbrasi, grubun ilk toplantısının yapıldığı Viyana'daki birinci oturumda, Nil Nehri'nin Su Kaynakları Çalışma Grubu'nun faaliyet sahasının dışında tutulması gerektiğini belirterek, aşağıdaki açıklamada bulunmuştur:  

        "...Ancak barış sürecinin başlangıcından beri Mısır'ın katılımı, Nil Nehri'nin çalışma grubunun uğraşı ve ihtisas sahası dışında olduğu gerçeğine dayanmaktadır..." 

        Bir Arab ve Ortadoğu Ülkesi olan Mısır, Nil Nehri'nin Su Kaynakları Çalışma Grubunun faaliyet sahası dışında tutulması gerektiğini belirtirken, bölge ile coğrafi bir ilişkisi bulunmayan Yunanistan'ın Dışişleri Bakanı tarafından, Viyana toplantısından iki yıl sonra 7-9 Aralık 1994 tarihinde Atina'daki toplantıda yapılan aşağıdaki teklif ilginçtir: 

        "Yoğun sorunlar acil çözümler gerektirmektedir. Sadece doğrudan ilgili olan tarafların temsilcileri değil, ilgili olan tüm tarafların katılımı ile oluşacak bir uzman komisyonun kurulmasını teklif etmekteyim. Bu komisyonun görevleri aşağıda belirtilmiştir: 

        a) İhraç edilebilecek bol suyu olan ülke ve bölgelerin tespit edilmesi, 
        b) Mevcut suyun nakli imkanlarının araştırılması ve planlanması, 
        c) Suyun iletilmesine ilitkin ekonomik ve finansal parametreler üzerinde çalışılması, 

        Bu çalışma, suyun derhal ve karlı bir şekilde taşınabilmesi için gerekli yöntemleri teklif edecektir. 

        Yunanistan bir an önce çalışmaya başlaması gereken bu grubun oluşturulması için, gerekli girişimlerde bulunmaya ve ev sahipliği yapmaya hazırdır. " 

        Bu şekilde, Yunanistan'da başlatılmış olan yeni süreçte Ortadoğu su politikalarının oluşturulmasında rol oynamak istemiştir(!)  

        Ortadoğu barış sürecinde Suriye, İsrail ile ikili olarak çeşitli görüşmeler yapmış, ancak su dahil olmak üzere diğer tüm konularda başlatılan çok taraflı görüşmeleri boykot etmiştir. Suriye, işgal altındaki Arab toprakları ile ilgili konular çözüme kavuşturulmadan toplantılara katılmayacağını belirtmiştir. 

        İsrail ise, işgal ettiği topraklardan çekildikten sonra bu bölgelerdeki su kaynaklarından faydalanmaya devam etmesini sağlayacak güvence aramıştır. Bu nedenle İsrail, Golan tepelerinin Suriye'ye iadesi halinde, Baniyas suyunun Suriye topraklarına çevrilmeyeceği hususunda garanti verilmesini istemittir. 

        Madrid Konferansı'nı takiben, ikili barış görüşmeleri çerçevesinde, 13 Eylül 1993 tarihinde Washington'da İsrail ile Filistinliler arasında imzalanan anlaşma ile önemli bir adım atılmış ise de, henüz çözüme kavuşturulmamış sorunlar bulunmaktadır. Özerk yönetime ilişkin ''Prensibler deklarasyonu'' , Filistinliler'in Toprak ve Su Yönetimi İdaresi kurmasını ve bu yönetimin yetki ve sorumluluklarının ortak bir komitece saptanmasını öngörmektedir. Ayrıca bu komitenin, Batı Teria ve Gazze'de yeraltı su kaynaklarının kullanılması konusunda denetim görevi de yapması kararlaştırılmıştır. Ancak İsrail denetim görevi kapsamında, İsrail yerleşim yerlerinde su kullanımına zarar verecek girişimleri veto etmek yetkisi istemiştir.  

        Türkiye ise, çok taraflı görüşmelere bölge ülkesi olarak değil, gözlemci olarak katılmıştır. Fırat ve Dicle nehirlerinin Kıyıdaş Ülkeler dışında, Ortadoğu'nun su sıkıntısı çekilen bölgelerinin ihtiyacını karşılayan bir kaynak olarak düşünülmesinin doğuracağı sorunlar ve Ortadoğu'daki su kaynaklarının hidrolojik bir bütün olarak ele alınmasının konuları daha da karmaşık hale getireceği toplantılarda ifade edilmiştir.