DPT’de yapılan bir araştırmada ise, Bakanlıklarda (Dış İşleri ve Milli Savunma Bakanlığı Dışında) “Basın ve Halkla İlişkiler Müşavirliği” adı altında bir örgütlenmeye gidilirken, diğer Merkez Kuruluşları, Kitler-Kamu Bankaları ve Üniversitelerde “Daire Başkanlığı”, “Koordinatörlük”, “Başkanlık”, “Müdürlük”, “Şube Müdürlüğü”, “Şeflik” gibi oldukça değişik adlar taşıyan birimler bulunmaktadır. Valiliklerde “Basın ve Halkla İlişkiler Müdürlüğü”, “Basın ve Halkla İlişkiler Bürosu”, “İl Basın Bürosu”, Belediyelerde “Basın Yayın ve Halkla İlişkiler Müdürlüğü” isimleri yaygın olarak kullanılmaktadır.⁴⁶

            B. Halkla İlişkiler Birimlerinin Mevzuat İçindeki Yeri
            Bakanlıklarda değişik isimler altında bulunan halkla ilişkiler birimleri, 1984 yılında çıkarılan 202 Sayılı KHK ile “Basın ve Halkla İlişkiler Müşavirliği” adını almışlardır. Ancak, Milli Savunma Bakanlığındaki “Basın, Halkla İlişkiler ve Protokol Şube Müdürlüğü” ile Dışişleri Bakanlığı bünyesinde kurulan “Enformasyon ve Tanıtma Dairesi Başkanlığı” bunun istisnasını oluşturmaktadır.

            Başbakanlık halkla ilişkiler birimi ise, 10 Ekim 1975 tarihinde “Basın ve Halkla İlişkiler Dairesi Başkanlığı” adı altında  göreve başlamış, sonradan 21 Nisan 1976 gün ve 386-1/05485 sayılı Makam Onayı ile yetki ve görevlerinde yapılan değişikliklerle “Halkla İlişkiler ve Enformasyon Dairesi Başkanlığı” adı altında görevini yürütmüştür. Daha sonra 19 Ekim 1984 gün ve 3056 Sayılı Başbakanlık Teşkilatı Hakkında Kanun Hükmünde Kararnamenin Değiştirilerek Kabulü Hakkında Kanun’un 28’inci maddesiyle  Halkla İlişkiler Dairesi Başkanlığı yardımcı birimler başlığı altında yeniden düzenlenmiştir.

            Başbakanlık  Halkla İlişkiler Dairesi Başkanlığının en önemli çalışma konusu, çeşitli yollardan Başbakanlığa iletilen vatandaşların yazılı başvurularıdır. Bu konularla ilgili çalışmalar her ay Daire Başkanına sunulmaktadır. Ancak, Başbakanlığın 2 Aralık 1981 tarih ve 1981/85 sayılı genelgesi ile benzer bir rapor düzeninin tüm kamu örgütleri için getirilmesi öngörülmüştür.

            Diğer kamu kurum ve kuruluşlarında bulunan halkla ilişkiler birimleri ise tüzük, yönetmelik, makam onayı ve başka bir yönetsel işlem (Örneğin, yönetim kurulu kararı gibi.) sonucunda kurulmuşlardır.⁴⁷

            C. Halkla İlişkiler Birimlerinin Örgüt İçindeki Yeri ve Statüsü
            Bir kurumda halkla ilişkiler biriminin teşkilat şeması içinde nerede bulunduğu, hem bu birim ve hizmetlerine atfedilen önem, hem de halkla ilişkiler birimi ile kurumun diğer birimleri arasında işbirliği ve koordinasyon sağlanması bakımından önemlidir. Bu açıdan, halkla ilişkiler birimlerinin kurumun örgüt yapısı içindeki önemi değerlendirildiğinde; Başbakanlık ve bazı kurumlarda yardımcı birim olarak örgütlenen halkla ilişkiler birimi; önemli görüldüğü için Cumhurbaşkanlığı, MGK Genel Sekreterliği, Dışişleri Bakanlığı ve MPM gibi kuruluşlarda Ana Hizmet Birimleri olarak kurulmuş; diğer Bakanlık ve kuruluş örgütlerinde ise, Danışma ve Denetim Birimleri olarak örgüt şemasında yer almışlardır (Bkz. Tablo 1).
 
 

      AHB : Ana Hizmet Birimi
      DDB : Danışma ve Denetim Birimi
      YB : Yardımcı Birim
      DB : Danışma Birimi
      Kaynak : T.C. Devlet Teşkilatı Rehberi, TODAİE Yay., Ankara 1993.

            1994 yılında DPT’de yapılan diğer bir araştırmada ise halkla ilişkiler birimlerinin teşkilat yapısı içindeki yerleri öğrenilmeye çalışılmış ve bu birimlerin % 50’sinin (83 birim) kurumdaki en üst yöneticiye (bakan, müsteşar, genel müdür vb.),  % 23’ünün (39 birim) enüst yöneticinin yardımcılarından birine, % 11’inin  (19 birim) bir daire başkanına, %16’sının (26 birim) ise tabloda sayılanlar dışında bir makama bağlı olarak görev yaptığı, tespit edilmiştir (Bkz. Tablo 3 ).
 
 

            Bu araştırmalar da  göstermektedir ki, kamu kurum ve kuruluşlarındaki halkla ilişkiler hizmeti veren birimlerin örgüt çizelgesi içinde çoğunlukla ya en üst düzey yöneticiye ya da onun yardımcılarından birine bağlı olarak görev yaptığı söylenebilir.

            D. Halkla İlişkiler Birimlerinin Personel Yapısı
            Bir kurumda, halkla ilişkiler hizmetlerinin verimli ve etkin bir biçimde yürütülmesini sağlayan önemli unsurlardan birisi, belkide en önemlisi, yeterli sayı ve nitelikte insan gücüdür. Halkla ilişkiler hizmetlerinin değerlendirilmesi yapılırken ve bu hizmeti geliştirmeye dönük çabalar ortaya konurken, mevcut personelin durumunu bilmekte yarar bulunmaktadır.

            1. Yüksek Öğrenim Görmüş Personel
            Halkla ilişkiler birimine gereken canlılığı verecek, onu örgütün öteki birimleri arasında saygın bir düzeye yükseltecek ve kökleşmiş yönetsel işlevlerle ilişkisini kuracak olan yetişmiş personel ögesidir.⁴⁹  Bu personelin yüksekokul mezunu olması, özellikle de konu ile ilgili İletişim Fakültesi mezunları arasından seçilmesi (Basın-Yayın ve Gazetecilik ile Sinema-Tv bölümleri) hizmetin kalitesini ve etkinliğini artıran bir husus olmaktadır.

            1994 yılında DPT’de yapılan Türk Kamu Yönetiminde Halkla İlişkiler Araştırmasında, kamu kuruluşlarındaki halkla ilişkiler birimlerinde görevli yüksek öğrenim görmüş personelden Basın-Yayın ve Gazetecilik Yüksek Okulu ile Sinema Tv bölümü mezunu olan personelin sayısına ilişkin aşağıdaki veriler bulunmuştur.⁵⁰ Buna göre;

            109 birimde (% 65) hiç iletişim fakültesi mezunu personel bulunmazken, 43 birimde (% 26) bir ve dokuz arasında değişen sayıda personel görev yapmaktadır. 15 birimde (% 9) ise bu türden personelin bulunup bulunmadığı anlaşılamamıştır (Bkz. Tablo 5)
 
 

            Üniversitelerin basın-yayın, gazetecilik veya sinema-tv bölümlerinden mezun olanların dışında diğer yüksek öğrenim görmüş personele ilişkin sayısal veriler ise tablo 5’de gösterilmiştir.
 
 

            Tablonun incelenmesinde, 83 birimde (% 50) yüksek öğrenim görmüş personel bulunmazken, 71 birimde (% 42) bir ve birden daha fazla sayıda personelin bulunduğu anlaşılmaktadır. Ayrıca 13 birim (% 8) ise bu türden bir personelinin var olup olmadığını belirtmemiştir.

            2.Destek Personeli
            Yüksek öğrenim görmüş personelin dışında kalan, halkla ilişkiler biriminde büro ve daktilo hizmetlerinde çalışan personel, destek personeli olarak nitelendirilebilir. Hizmetin yürütülmesinde önemli rolleri bulunan bu personelin sayı ve nitelik yönünden yeterli olması gerekmektedir. Birimlerin bu tür görevlilere ne oranda sahip oldukları DPT’nin 1994 yılında yaptığı Türk Kamu Yönetiminde Halkla İlişkiler Araştırması sonucunda ortaya konulmuştur.
 
 

            Sözkonusu araştırmaya göre, 49 birimin (% 29.34) destek personeline sahip olmadığı, 36 birimin (% 21.56) bir, 18 birimin (% 10.78) iki, 15 birimin (% 8.98) üç, 8 birimin (% 4.79) dört, 10 birimin (% 5.99) beş ve diğer 18 birimin (% 10.78) ise altı ve daha yukarı sayıda destek personeline sahip bulunduğu anlaşılmıştır. 13 birim (% 7.78) bu soruya cevap vermemiştir(Bkz. Tablo 6).

            Bakanlıkların tümünde destek personeli bulunurken, Valilikler (% 50) ve Belediyelerde (% 41.03) hiç destek personeli bulunmayanların oranı yükselmektedir.

            3. Toplam Personel
            Birim yöneticisi dahil, halkla ilişkiler biriminde çalışan tüm personelin sayısına ilişkin DPT’nın sözkonusu araştırmasında; 24 birimin (% 14.37) halkla ilişkiler birimlerinde görevli hiç bir personele sahip bulunmadıkları, 24 birimin (% 14.37) toplam bir görevliye, 25 birimin (% 14.97) iki, 14 birimin (% 8.38) üç, 13 birimin (% 7.78) dört, 56 birimin ise (% 33) beş ve daha fazla görevliye sahip oldukları tespit  edilmiştir. Cevap vermeyenlerin sayısı ise 11 birim (% 6.59) dir (Bkz. tablo 7).
 
 

            Halkla ilişkiler hizmetinde hiç personelleri bulunmadığını söyleyen 24 birimden, 15’i Valilikler, 9’u Belediyeler gruplarında yer almaktadır. Bu birimlerin çoğunda halkla ilişkiler hizmetlerini yürütecek özel bir birim bulunmamakta ya da basın ve halkla ilişkiler birimi bulunmakla birlikte, bu görevi esasen başka bir birimde görevli ya da yönetici olan bir kişi ek görev olarak yürütmektedir.

             Valilikler ve Belediyeler, gerek toplam personel bakımından gerekse destek personeli bakımından en yetersiz durumda olan gruplardır. Personel sayıları bakımından Kitler-Kamu Bankaları ve Bakanlıklar grupları nispeten iyi durumda iken, Diğer Merkez Kuruluşları ve Üniversiteler grupları onları izlemektedir. Personel sayılarındaki bu durum, halkla ilişkiler birimlerinin en önemli sorun olarak personel yetersizliğini ifade etmelerine yol açmaktadır.⁵¹

            4. Yönetici  Personel
            Halkla ilişkiler biriminin başında kamu yönetimi ve halkla ilişkiler konusunda yetişmiş, ayrıca örgütün çalışma alanını çok iyi bilen bir yöneticinin bulunması gerekmektedir.⁵²  Halkla ilişkiler biriminin yöneticisi, örgütün yapısını ve işleyişini bilmekle beraber, nesnel ve doğru yargılama gücüne sahip olmalı,eleştiri ve örgütlenme yeteneği bulunmalı, tasarlama yapabilmeli, değişik düzeylerdeki ve görevlerdeki kişilerle ilişki kurabilen meraklı bir kişilik yapısına sahip; konuşma, yazma ve soru sorma yeteneğini geliştirmiş olmalıdır.⁵³

            Bu niteliklere sahip olması gereken birim yöneticilerinin hizmet süreleri itibariyle tecrübe kazanmış, yüksek okuldan mezun olmuş, yabancı dil bilen ve hatta konusunda yüksek lisans yapmış bulunması gerekmektedir.

            Kamu kuruluşlarındaki halkla ilişkiler birim yöneticilerinin hizmet süresi, öğrenim düzeyi ve yabancı dil bilgisi konuları ile ilgili olarak, 1994 yılında DPT tarafından yapılan Türk Kamu Yönetiminde Halkla İlişkiler Araştırması’na göre;

            Halkla ilişkiler birim yöneticilerinin çoğunluğunun (% 56), halkla ilişkiler hizmetinde 7 yıldan az deneyime sahip oldukları,

            Halkla ilişkiler birim yöneticilerinin % 1’inin ilkokul mezunu, % 17’sinin ortaokul-lise, % 82’sinin ise yüksekokul mezunu oldukları ve bunun da % 15’inin yüksek lisans eğitimi aldığı,

            Halkla ilişkiler birim yöneticilerinin % 20’sinin basın-yayın, iletişim, sinema-Tv ile ilgili bir fakülte veya yüksekokuldan mezun oldukları,

             Halkla ilişkiler birim yöneticilerinin % 31’inin yabancı dil bilgilerini yeterli buldukları,

            sonucu elde edilmiştir.

            Halkla ilişkiler hizmetlerinde, yöneticiler için ne kadar süreli bir deneyimin verimlilik ve başarı için zorunlu ya da yararlı olduğunun kesin bir ölçüsü bulunmamakla birlikte, halkla ilişkiler birimlerinde yöneticilik yapanlarının bir çoğunun, hizmetin kurumlaşmasına, belli bir hizmet anlayışının kurumlarında yerleşmesine tecrübeleriyle katkı yapma imkanına çok fazla sahip olmadıkları görülmektedir. Buna rağmen halkla ilişkiler birim yöneticilerinin eğitim düzeyinin giderek yükselmesi, yüksek lisans eğitimi alması ve kısmen de olsa bir yabancı dile sahip olması olumlu gelişmeler olarak değerlendirilebilir.

            5. Halkla İlişkiler Personelinin Hizmet-İçi Eğitimi
            Halkla ilişkiler birimlerinde çalışanların ve kamu yönetiminin çeşitli alanlarında görev yapacak yöneticilerin halkla ilişkiler konusunda belirli bir anlayışa sahip kılınması, bunun içinde çeşitli eğitim programları içinde halkla ilişkiler konularına yer verilmesi, uygulanması gerekmektedir.⁵⁴

            Birçok ülkede yönetici eğitimi programları içerisinde halkla ilişkiler konularına (halka dönüklük sistematiği, basınla ilişkiler vb.) yer verilmektedir. Örneğin, “Almanya’da Bayern Yönetici Eğitimi Programı içerisinde yönetim etkinliklerinin halka sunulması ve halkın görülen hizmetlere ilişkin tepkilerinin alınması (Halkla ilişkiler) konusu işlenmekte, bu çerçevede kuramsal çalışmaların yanısıra iki hafta süreli bir de basın stajı gerçekleştirilmektedir.Programa katılan kamu görevlilerinin herbiri bir gazete  ya da radyo-televizyon  kuruluşunda bir yandan basına açıklamalarda bulunma, gazetecilerle görüşme, basın toplantılarına yetkili ya da yardımcı olarak katılma gibi uygulamalı çalışmalarla iletişim becerisini geliştirirken, öte yandan da kitle iletişim araçlarının kurumsal yapılarını ve iç işleyişlerini, haberleri bilgileri değerlendirip kitleye sunma yöntemlerini yakından görmektedir”.⁵⁵

            DPT’nin Türk Kamu Yönetiminde Halkla İlişkiler Araştırması çerçevesinde kamu kurumlarındaki halkla ilişkiler birimlerine, “kurumunuz personelinin halkla ilişkiler konusunda aydınlatılması ve eğitilmesine dönük her hangi bir program uygulandı mı?” şeklinde bir soru yöneltilmiş, 5 birim (% 3) soruya cevap vermemiş, 123 birim (% 74) bu konuda hiç program uygulamadıklarını belirtmiş, 39 birim (% 23) ise seminer, kurs ya da konferans adları altında bir eğitim programı uyguladıklarını belirtmişlerdir (bkz.Tablo:8 ).
 
 

(45)Yücel Ertekin, Halkla İlişkiler Hizmetinde Örgütlenme ve Personel Sorunları, Amme İdaresi Dergisi, Cilt:XXIII., Sayı: 4, 1990, s. 47.

(46)Acar, a.g.e., s. 12.

(47)Ertekin, a.g.m., s.44.

(48)a.k., s.45.

(49)a.k., s. 42.

⁽⁵⁰⁾ DPT’nin araştırmasında sözkonusu personel halkla ilişkiler uzmanı olarak gruplandırılmıştır.

(51)Acar, a.g.e., s. 31.

(52)Ertekin, a.g.m., s. 42.

(53)Alpay Ataol, Halkla İlişkiler,İzmir 1987, s. 25.

(54)Acar, a.g.e., s. 44.

(55)Tacettin Karaer, Yöneticilerin Yetiştirilmesi, Federal Almanya Örneği, Amme İdaresi Dergisi, Cilt:XXII., Sayı: 4, 1989, s. 91.