Bilindiği gibi ülkemizde halen faaliyet gösteren ve sayısı 15 olan büyük kent belediye başkanlıkları, önceki kısımda eğitim ve kültür politikalarını incelemeye çalıştığımız siyasal partilerin temsilcilerinden oluşmaktadır. Bu başkanlıkların hizmet yöntemleri ve uygulamaları hiç kuşkusuz mensup oldukları partilerin politikalarından az ya da çok etkilenmektedir.

            Her ne kadar bazı belediye başkanları parti rozetlerini yakalarından çıkararak yalnızca partililerinin değil, tüm kent halkının başkanı olduklarını ve herkese eşit hizmet götüreceklerini belirtseler de bu görüş belki de hizmetin paylaşımı açısından geçerli olabilir. Oysa hizmet paylaşımının yanısıra hizmetin niteliği ve arka planında yeralan amaçlar da son derece önemlidir.

            Türkiye’de 1994 Mart’ında yapılan yerel seçimler büyük kent belediyeleri bakımından ele alındığında birçok yerde iktidar değişikliğine sahne olmuştur. Özellikle İstanbul ve başkent Ankara’da yerel iktidarın SHP’den RP’ye geçmesi tüm kamuoyunda geniş yankı uyandırmış, yeni yönetimlerin kent yaşamında ne gibi köklü değişikler yapacağı konusunda uzun tartışmalar yapılmıştır.

            Eğitim ve kültür hizmetleri, belediye yönetimlerine, temsilcisi oldukları siyasal parti ideolojisinin tanıtılması, yerel halka benimsetilmesi ve uygulama olanağı sağlaması bakımından oldukça uygun ortamlar sağlayan hizmet alanlarıdır. Büyük kent belediyeleri de fırsat ve ölçek yönüyle diğer belediyelere oranla daha avantajlı bir konuma sahiptirler. Bu nedenle büyük kent belediyelerinin sözkonusu hizmetlerini içerik yönünden sağlıklı bir şekilde gözlemlemek, siyasal parti ideolojilerinin hizmetlere yansıma derecesini saptamayı büyük ölçüde kolaylaştıracaktır.

            Aşağıda 1989 ve 1994 yerel seçimleri ve sonuçları büyük kent belediyeleri açısından karşılaştırılmakta, bunun yanında İstanbul ve Ankara büyük kent belediyelerinin eğitim ve kültür hizmetleri SHP ve RP dönemleri ayrı ayrı olmak üzere detaylı bir şekilde incelenmektedir. Ayrıca bu hizmetlerin siyasal parti ideolojilerinden ne ölçüde etkilendiği yorumlanmaya çalışılmaktadır.

I. TÜRKİYE'DE BÜYÜK KENT BELEDİYE YÖNETİMLERİNİN SİYASAL PARTİLER ARASINDAKİ DAĞILIMI
A. 26 MART 1989 YEREL SEÇİMLERİ SONRASI DÖNEM
            1989 yılının 26 Mart'ında ülke düzeyinde yapılan yerel seçimlere katılarak değişik sayılarda belediye başkanlığı kazanan siyasal partiler şunlardır:

            * Anavatan Partisi (ANAP)
            * Doğru Yol Partisi (DYP)
            * Demokratik Sol Parti (DSP)
            * Islahatçı Demokrasi Partisi (IDP)
            * Milliyetçi Çalışma Partisi (MÇP)
            * Refah Partisi (RP)
            * Sosyaldemokrat Halkçı Parti (SHP)

            Bu partilerin dışında kimi birimlerde bağımsız adaylar da seçimlere katılmak suretiyle belediye başkanlığı elde etmişlerdir.

            Siyasal iktidarı Anavatan Partisi'nin tek başına kontrolü altında bulundurduğu bir dönemde yapılan 1989 Yerel Seçimleri toplam 2.038 yerleşim biriminde uygulanmıştır. 2.038 yerleşim biriminin 1.171'ini beldeler, 789'unu ilçe merkezleri, 65'ini il merkezleri ve 8 tanesini de büyük kent merkezleri oluşturmaktadır.

            Toplam sekiz büyük kentte gerçekleştirilen seçimlerden Sosyaldemokrat Halkçı Parti, çok büyük bir başarıyla ayrılmıştır. Başta ülkenin en kalabalık üç kenti; İstanbul, Ankara ve İzmir olmak üzere Adana, Kayseri ve Gaziantep'te büyük kent belediyelerinin yönetim haklarını kazanarak, büyük kent bazında % 75'lik bir başarı elde etmiştir. Bu seçimlerde, özellikle seçim propagandalarında iktidar olmanın avantajını iyi bir şekilde kullanma çabası içine giren Anavatan Partisi hiçbir büyük kent belediyesi kazanamazken, Doğru Yol Partisi Bursa Büyük Kent Belediye Başkanlığı'nı, Refah Partisi de Konya Büyük Kent Belediye Başkanlığı'nı elde etme başarısını göstermişlerdir.

B. 27 MART 1994 YEREL SEÇİMLERİ SONRASI DÖNEM
            27 Mart 1994'te yapılan yerel seçimlere katılarak belediye başkanlığı kazanan siyasal partiler aşağıda sıralanmıştır:

            * Anavatan Partisi (ANAP)
            * Büyük Birlik Partisi (BBP)
            * Cumhuriyet Halk Partisi (CHP)
            * Demokrat Parti (DP)
            * Demokratik Sol Parti (DSP)
            * Doğru Yol Partisi (DYP)
            * Milliyetçi Hareket Partisi (MHP)
            * Refah Partisi (RP)
            * Sosyaldemokrat Halkçı Parti (SHP)

            Ayrıca daha önceki seçimlerde olduğu gibi bağımsız adaylar da kimi belediye başkanlığı seçimlerine katılmışlar ve belediye başkanlığına seçilmişlerdir.

            15 büyük kent, 61 il, 848 ilçe ve 1.788 belde olmak üzere toplam 2.710 yerleşim biriminde yapılan 27 Mart 1994 Yerel Seçimleri, Türk siyasal yaşamının önemli sonuçlar doğuran seçimlerinden biri olarak kabul edilebilir.

            20 Ekim 1991 Milletvekili Genel Seçimleri'nden sonra Doğru Yol Partisi ve Sosyaldemokrat Halkçı Parti aralarında bir koalisyon hükümeti kurarak ülkenin yönetimini Anavatan Partisi'nden devralmışlardı. Kurulan koalisyonunun işbaşında olduğu bir dönemde gerçekleştirilen 1994 Yerel Seçimleri, o tarihe kadar gerek milletvekili seçimlerinde ve gerekse belediye başkanlığı seçimlerinde pek başarılı sonuçlar alamayan ve varlığı yeterince önemsenmeyen Refah Partisi'nin özellikle büyük kentlerde önemli bir başarısına sahne olmuştur. Gerçekten de bu parti toplam 15 büyük kent belediyesinin altısında belediye başkanlığı kazanarak beklenenin üzerinde bir başarı göstermiştir.

            Refah Partisi'nin elde ettiği büyük kent belediye başkanlıkları şunlardır: İstanbul, Ankara, Konya, Kayseri, Diyarbakır ve Erzurum. Anavatan Partisi ve Doğru Yol Partisi'nin üçer büyük kent belediyesinde yerel iktidarı ele geçirdiği seçimlerde Sosyaldemokrat Halkçı Parti iki, ve Cumhuriyet Halk Partisi de bir büyük kent belediye başkanlığı kazanmıştır.

            Adana, Bursa ve Mersin Anavatan Partisi'nin; İzmir, Antalya ve Eskişehir Doğru Yol Partisi'nin; Gaziantep ve İzmit Sosyaldemokrat Halkçı Parti'nin ve Samsun da Cumhuriyet Halk Partisi'nin yönetim görevi üstlendikleri metropollerdir.

C. 1989 VE 1994 YEREL SEÇİMLERİNİN KARŞILAŞTIRILMASI
            Yukarıdaki bölümlerde de ele alındığı gibi 1989 Yerel Seçimleri 2.038 yerleşim biriminde, 1994 Yerel Seçimleri ise 2.710 yerleşim biriminde gerçekleştirilmiştir. Bu iki seçim arasındaki süreçte Bartın, Iğdır ve Ardahan'da il yönetimi kurulmuş, ayrıca sekiz olan büyük kent belediyeleri sayısı da yedi yeni büyük kent belediyesinin kurulması ile 15'e yükseltilmiştir. 1994 seçimlerine ilk defa katılan 672 yeni belediyenin 12'si büyük kent belediyelerinin sekizinde kurulan merkez ilçe belediyeleri; 21 adedi de yeni kurulan yedi büyük kent belediyesinin alt kademe belediyeleridir⁸⁷ .

            Yapılan 1989 ve 1994 Yerel Seçimleri'ne göre büyük kent belediye başkanlıklarının siyasal partilere göre dağılımını yukarıda belirtilen bilgiler ışığında çizelgeler halinde göstermek mümkündür. Bu çizelgeler siyasal partilerin her iki yerel seçimde aldığı sonuçların karşılaştırılması açısından da yararlı olacaktır:

          * Bu illerde 1989 yılında henüz büyük kent belediyesi kurulmadığından çizelgede yeralan bu illere ait 1989 verileri, il belediyesi seçiminde alınan sonuçları göstermektedir.

            1994 seçimlerinde Sosyaldemokrat Halkçı Parti Gaziantep ve İzmit'te (Kocaeli'nde); Refah Partisi Konya'da; Doğru Yol Partisi Antalya'da bir önceki yerel seçimlere katılan adaylarıyla; Cumhuriyet Halk Partisi ise Samsun'da Sosyaldemokrat Halkçı Parti'den Cumhuriyet Halk Partisi'ne geçen mevcut belediye başkanı ile büyük kent belediye başkanlığı seçimlerine katılarak başarılı olmuşlardır.

            24 Aralık 1995 Milletvekili Genel Seçimleri'nden önce Cumhuriyet Halk Partisi ile Sosyaldemokrat Halkçı Parti "sol"da birlik çabasının ilk önemli adımı olarak gördükleri "birleşme"yi gerçekleştirmişlerdir. Bu iki siyasal partinin Cumhuriyet Halk Partisi çatısı altında birleşmesi ile birlikte, bu partiye ait büyük kent belediye yönetimi sayısı 1'den (Samsun) üçe (Samsun, İzmit, Gaziantep) yükselmiştir.

II. İSTANBUL BÜYÜK KENT BELEDİYESİ'NİN EĞİTİM VE KÜLTÜR HİZMETİ UYGULAMALARI
A. SOSYALDEMOKRAT HALKÇI PARTİSİ (SHP) YÖNETİMİ DÖNEMİ
            26 Mart 1989 Yerel Seçimleri sonucunda İstanbul Büyük Kent Belediye Başkanlığı görevini Sosyaldemokrat Halkçı Parti adayı Nurettin SÖZEN, Anavatan Partisi temsilcisi belediye başkanı Bedrettin DALAN'dan devralarak tam beş yıl sürecek olan büyük kent yönetimi uygulamalarını başlatmıştır.

            Sosyaldemokrat Halkçı Parti'li yönetim döneminde İstanbul Büyük Kent Belediyesi, eğitim ve kültür alanındaki hizmetlerini "Genel Sekreterlik"e bağlı bir daire başkanlığı düzeyinde yürütmüştür. "Kültürel ve Sosyal İşler Daire Başkanlığı" adıyla anılan bu daireye bağlı olarak çalışan çeşitli müdürlükler de bulunmaktadır. Bunlar, "Dış İlişkiler, Basın Yayın ve Halkla İlişkiler, Şehir Tiyatroları, Kütüphaneler ve Müzeler, ve Kent Orkestrası" müdürlükleridir⁸⁸ .

            SÖZEN yönetimi, gerek seçimlerden önce ve gerekse seçimlerden sonra "demokrat, katılımcı ve üretken belediyecilik" anlayışından kaynaklandığını belirttiği ve uygulamayı vaadettiği "Önce İnsan" programını göreve başlaması ile birlikte yürürlüğe koymuştur⁸⁹ .

            "Önce İnsan" programı, başlıca dört konuyu içermektedir. Bunlar sırasıyla;

            * Hayat Pahalılığını Önlemeye Yönelik Çalışmalar,

            * Ulaşım,

            * Nazım Plan Çalışmaları,

            * Kültür ve Sanat Etkinlikleri'dir.

            Sosyaldemokrat Halkçı Parti'li İstanbul Büyük Kent Belediyesi göreve başladıktan hemen sonra; 1980-1983 askeri yönetimi döneminde çıkarılan 1402 sayılı yasa uyarınca İstanbul Belediyesi Şehir Tiyatroları'ndaki görevlerinden uzaklaştırılmış bulunan 38 sanatçı ve teknik personelin durumları ele alınmıştır. Bu sanatçılardan "sakıncalı" olma durumları 1. Ordu ve Sıkıyönetim Komutanlığı'nca kaldırılmış olmasına karşın görevlerine iade edilmeyen 11 sanatçının tekrar göreve iadesi sağlanmıştır⁹⁰ .

            1989-1994 döneminde İstanbul'un sanat ve kültür etkinlikleri yönünden bir dünya kenti kılınabilmesi için kent içinde büyük ölçekli kültür merkezleri oluşturulması doğrultusunda çeşitli projelere girişilmiş ve sonuçlandırılmıştır.

            Bu projelerin bir kısmı belediyenin "Yapı İşleri Müdürlüğü"nce yürütülen ve eğitim, kültür ve sanat etkinliklerinin sunulmasını kolaylaştırıcı nitelikteki altyapı projeleridir. Belediyeye ait bazı tesislerin işlevlerinde farklılaştırmaya gidilerek birer sanat ve kültür merkezine dönüştürülmesi (Sütlüce Mezbahası'nın sanat ve kültür merkezi haline getirilmesi gibi), değişik semtlerde konser salonlarının inşası, çeşitli sanat galerisi, müze ve kütüphanelerin, tiyatro ve sinema salonlarının bakım, onarım ve inşaat işlerinin yapımı gibi faaliyetler bu tür altyapı hizmetleri arasında yeralmaktadır.

            1. Basın Yayın ve Halkla İlişkiler Müdürlüğü
            Kültürel ve Sosyal İşler Daire Başkanlığı'na bağlı birimlerden olan Basın ve Halkla İlişkiler Müdürlüğü'nün Sosyaldemokrat Halkçı Parti'li belediye başkanı döneminde yürüttüğü hizmetlerin yerel halka yönelik olanlarının başlıcaları da şunlardır⁹¹ :

            * Büyük Kent Belediyesi'nin faaliyetleri ile belediye meclisi ve encümen kararlarından kamuoyuna duyurulması gerekli görülenlerinin basın ve yayın kuruluşları aracılığı ile kent halkına ulaştırılmak üzere "Basın Bültenleri"nin yayınlanması.

            * Belediye Başkanı'nın yaptığı basın toplantıları, diğer önemli toplantı, denetim, açılış, temel atma törenleri ve başkanlığa yapılacak önemli ziyaretlerde basın ve yayın organlarının haberdar edilerek bu haberlerin halka ulaştırılmasının sağlanması.

            * Belediye çalışmaları ve kent yönetimi hakkında bilgi alma isteğinde bulunanların bilgilendirilmesi.

            * Belediyeye ait sanat galerilerinin işletilerek sanatçılara, diğer özel sanat galerilerine oranla daha iyi olanakların sağlanması ve onlara maddi ve manevi destekte bulunulması.

            * İstanbul'a gelen yabancı turistlere kent hakkında tanıtıcı bilgiler sunulması ve broşürler verilmesi.

            2. Dış İlişkiler Müdürlüğü
            Sosyaldemokrat Halkçı Parti döneminde İstanbul Büyük Kent Belediyesi'nin eğitim ve kültür hizmetlerini yürüten diğer bir birim ise "Dış İlişkiler Müdürlüğü"dür. Bu müdürlük, çalışmalarını kültür-sanat ilişkileri ve etkinliklerinin düzenlenmesi ve gerçekleştirilmesine yönelik olarak sürdürmüştür. Çalışmalar özellikle uzun vadeli ve büyük ölçekli kültür ve sanat projelerini; aynı zamanda belediye içindeki diğer ilgili hizmet birimleriyle, yurt içinde ve dışındaki çeşitli kuruluşlarla kültür ve sanat konularına ait karşılıklı ilişkilerde organizasyon ve koordinasyon, katkı ve katılım işlevlerini içermektedir.

            Dış İlişkiler Müdürlüğü'nün Sosyaldemokrat Halkçı Parti'li yönetim döneminde yürüttüğü çalışmalardan bazıları şöyle sıralanabilir:

            * Çeşitli ülkelerden kente gelen dostluk dernekleriyle karşılıklı kültürel ve sanatsal etkinliklere yönelik iletişim ve işbirliği girişimlerinde bulunulması.

            Macar-Türk Dostluk Derneği ile İstanbul Büyük Kent Belediyesi arasındaki işbirliği çerçevesinde bazı Macar sanat ekiplerinin, belediyenin Gülhane Etkinlikleri gibi birtakım organizasyonlarında gösteriler yapması sözkonusu girişimler arasında sayılabilir.

            * Bazı Avrupa ülkelerindeki büyük kentlerle kültür ve sanat alanında ilişkiler kurulması.

            Örneğin bu bağlamda Sosyaldemokrat Halkçı Parti'li yönetim döneminde Avrupa Topluluğu'nun merkezi olması nedeniyle Strassbourg kenti ve Avrupa Konseyi ile kültür-sanat bağlantısında yarar görülmüş, Strassbourg ile İstanbul arasında semt konakları kurulması, karşılıklı olarak Fransız-Türk sanatının ve kültürünün tanıtılması gibi çeşitli girişimlerde bulunulmuştur. Ayrıca her iki ülkede "Fransız ve Türk Filmleri" Haftaları düzenlenmiştir.

            Berlin kenti ile "İşbirliği ve Dostluk Anlaşması" çerçevesinde yürütülen kültür ve sanat alanındaki işbirliği de Dış İlişkiler Müdürlüğü'nün gerçekleştirdiği aktiviteler arasında yeralmaktadır. Müdürlük Berlin Eyaleti Kültür Senatörlüğü, Bonn Araştırma Merkezi, İstanbul Alman Kültür Merkezi ile birlikte "Türk-Alman Kültür İletişiminde Sorunlar ve Görüşler" ana başlığı altında yürütülen toplantılara katılmış ve ortak sonuç bildirgesinin hazırlanmasına katkıda bulunmuştur.

            * Dünya Af Örgütü'nün düzenlediği "İnsan Hakları Konseri"nin Türk sanatçılarının da katılımı ile kent halkına bant yayını ile gösterilmesi.

            * İstanbul Büyük Şehir Belediyesi Halk Oyunları Topluluğu'nun (İBHOT) kurularak çeşitli tören, yıldönümü ve şenliklerde gösteriler düzenlemesinin sağlanması. Ayrıca "Halkbilim" alanında araştırma yapan ve bu konuda eserler veren araştırmacı ve yazarların davet edilerek İBHOT elemanlarına, belediye personellerine ve yerel halka Halkbilim konusunda bilgiler sunulması⁹² .

            * Çeşitli yabancı ülkelere ait sanat topluluklarının İstanbul'daki gösterilerinin koordinasyonunun yapılması ve yabancı ülkelerle işbirliği içinde kültürel etkinliklerde bulunulması.

            Bu bağlamda 1993 yılında Fransız Kültür Merkezi'nin işbirliği ile "Dünya Müzik Günü" kutlamaları yapılmıştır. Kutlamalara İstanbul Büyük Kent Belediyesi çoksesli halk müziği topluluğu ile katılmıştır⁹³ .

            * İstanbul Büyük Kent Belediye Başkanlığı adına Çocuk Şenliği, Gençlik Festivali ve Geleneksel Gülhane Şenlikleri'nden oluşan "Gülhane Etkinlikleri"nin düzenlenmesi.

            Etkinlikler çerçevesinde geleneksel festival ve şenliklerin dışında müdürlükçe 1993 Kasım ayında Taksim Gezi Parkı'nda "1. Uluslararası Rock Festivali Uyuşturucuya Hayır Konseri"ne destek verilmiştir⁹⁴ . 

            * Tiyatro etkinliklerinin yürütülmesi, Şehir Tiyatroları'nın galalarının düzenlenmesi.

            Büyük Kent Belediye Başkanlığı yetkisinde bulunan Muammer Karaca Tiyatrosu'nda yürütülen tiyatro faaliyetleri Nurettin SÖZEN döneminde, belediyenin yönetiminde ve işletmede demokratik ve sivil katılım ilkeleri doğrultusunda tiyatro ile doğrudan ilgili olan yasal ve meslek kuruluşlarının yetkili temsilcilerinden oluşan bir "Danışma ve Değerlendirme Kurulu" tarafından yönlendirilmiştir. Kurulda İstanbul Büyük Kent Belediyesi; Şehir Tiyatroları Müdürlüğü ve Dış İlişkiler Müdürlüğü yetkilileri ile Kültürel ve Sosyal İşler Daire Başkanı tarafından temsil edilmekte idi. Bu dönemde salon tahsisi talepleri, sözkonusu kurul tarafından profesyonel tiyatrolar ile ümit vaadeden genç ve amatör topluluklara destek sağlamak ilkesinden hareketle değerlendirilmiştir⁹⁵ . Ayrıca salonlarda tiyatro çalışmalarının yanısıra çeşitli söyleşi, panel, konferans ve gösteriler düzenlenmesine de olanak sağlanmıştır.

            * Türk sinemasının canlandırılması amacıyla "Türk Filmleri Festivali"nin düzenlenmesi çalışmaları.

            "Önce İnsan" ilkesi bağlamında kültür ve sanat hizmetlerinin en az diğer kent hizmetleri kadar önemli olduğuna inanan Nurettin SÖZEN yönetimi, bir festival düzenleyerek çeşitli ödüllendirmelerle Türk sinema çevrelerine dürtü ve destek, yeni bir canlılık sağlamayı amaçlamıştır. "Daha çağdaş, özgün ve özgür" yapıtların üretilmesine katkıda bulunacağı inancıyla İstanbul Büyük Kent Belediye Başkanlığı Türk Filmleri Festivali'nin her yılın Kasım ayında ve 10 gün süre ile yapılması kararlaştırılmıştır. Fakat bu çabalar; teknik yetersizlikler, üretilen nitelikli film sayısındaki düşüklük ve diğer bazı yönetsel sorunlar nedeniyle sonuçsuz kalmıştır.

            Büyük Kent Belediyesi, Türk Sineması'nın gelişimine katkı sağlama çabalarının önemli bir örneğini 1993 yılında göstermiş ve bu yılda Kültür Bakanlığı'nın da desteği ile "İstanbul'un Orta Yeri Sinema" adıyla Taksim Gezi Parkı'nda Türk Sineması'nın seçkin örneklerinden oluşan filmleri halka açık, ücretsiz olarak sergilemiştir⁹⁶  .

            3. Kent Orkestrası Müdürlüğü
            İstanbul'un farklı mekanlarında konserler vermek üzere bir "Kent Orkestrası"nın oluşturulması ilk olarak Sosyaldemokrat Halkçı Parti'li belediye yönetimi tarafından gerçekleştirilmiştir.

            22 Aralık 1989 tarihinde kurulan ve amaçlarından bir tanesi de Caz müziğini yaygınlaştırma ve halka sevdirme olan Kent Orkestrası Müdürlüğü, Kent Orkestrası ve Belediye Bandosu'nun tüm sanatsal etkinliklerinin yürütülmesinden sorumlu olarak hem sözkonusu yönetim döneminde, hem de 27 Mart 1994 seçimleri ile yönetime gelen Recep Tayyip ERDOĞAN döneminde çalışmalarını sürdürmüştür.

            Kent Orkestrası ve Belediye Bandosu konserleri kentin değişik yerlerindeki rutin programların dışında, genellikle aşağıdaki etkinlikler çerçevesinde düzenlenmektedir⁹⁷ :

            * Büyük Kent Belediyesi'nin ve ilçe belediyelerinin gerçekleştirdiği altyapı ve üstyapı yatırımlarının (park, otoyol, meydan, pazar yeri vb.) temel atma ve açılış törenleri.

            * Çeşitli askeri ve sivil liselerin özel gün ve geceleri (Galatasaray Lisesi, Kuleli Askeri Lisesi vb.).

            * Büyük Kent Belediyesi'nin ve ilçe belediyelerinin düzenlediği festival, şenlik ve etkinlikler (Gülhane Etkinlikleri, Çatalca Belediyesi Bahar Şenlikleri, Üsküdar, Beyoğlu, Beşiktaş Belediyesi Etkinlikleri vb.).

            * Önemli tarihi yıldönümü ve anma törenleri (İstanbul'un Kurtuluşu, Cumhuriyet Bayramı vb.).

            * Ulusal ve uluslararası nitelikteki önemli gün ve geceler (Dünya Çevre Günü, Denizcilik ve Kabotaj Bayramı vb.).

            * Çeşitli spor etkinliklerinin açılış törenleri (Sultanahmet Rallisi, Üsküdar Atatürk Koşusu, Avrasya Maratonu, Burhan Felek Balkan Atletizm Oyunları vb.).

            4. Kütüphaneler ve Müzeler Müdürlüğü
            Kültürel ve Sosyal İşler Daire Başkanlığı'na bağlı bir diğer müdürlük Kütüphaneler ve Müzeler Müdürlüğü'dür. Müdürlüğün geçmişten geleceğe aktarılacak her türlü bilgi kaynağı ve belgeyi satın alma ve bağış yoluyla toplamak, toplanan bilgi kaynakları ve belgelerin korunmasını sağlamak gibi görevleri bulunmaktadır⁹⁸ . Sosyaldemokrat Halkçı Parti yönetiminde yaptığı hizmetlerden bazıları da şunlardır:

            * Osmanlı döneminden başlayarak kadınların ürettiği yayınları bir araya getirmek, eski harflerden oluşan kadın yazılarını gün ışığına çıkarmak, kadın konusu ile ilgili her türlü araştırma malzemesinin, gazete kupürlerinin, kitap ve belgelerin, yasa metinlerinin bir yerde bulunmasının sağlandığı Kadın Eserleri Kütüphanesi'nden yerel halkın daha fazla yararlanabilmeleri için; ve yeni Türkçe, eski Türkçe, yabancı dil basma eserlerin, el yazması kitapların, Türkçe ve yabancı dilde dergi ve gazetelerin, harita, atlas, albüm ve kartpostal gibi eserlerin bulunduğu Atatürk Kitaplığı'ndan okurların yeterince istifade etmeleri için; bu kütüphanelerin tüm ünitelerinde varolan koleksiyonların güncelleştirilmesi, kayıt, kataloglama ve sınıflandırma işlemlerinin yapılması.

            * Restorasyon Atölyesi'nde, kitap ve gazetelerin ciltlenme, cilt tamiri ve restore edilme işlemlerinin yapılması (Alemdar, Tercüman-ı Hakikat gibi gazetelerin yapraklarının restore edilmesi vb.), gravür, litograf, fotoğraf, sulu boya resim gibi eserlerin preslenmesi, bazı yağlı boya tabloların restore edilip korumaya alınması.

            * Değişik sanat dallarında üretilen eserlerden örnekler içeren yayınlar hazırlanması ("1991 Kadın Ressamlardan Bir Kesit" ajandasının çıkarılması vb.).

            * Müdürlükçe gerçekleştirilen çeşitli ulusal ve uluslararası organizasyonlarla ilgili tanıtım amaçlı yayınlar yapılması (1991'de düzenlenen "Kadın Kütüphaneleri Uluslararası Sempozyumu Tutanakları"nın bastırılması vb.).

            * Sanatsal çalışmaları özendirmek ve desteklemek amacıyla çeşitli yarışmaların düzenlenmesi ("Kadın Gözüyle Kadın" fotoğraf yarışması vb.).

            * Kültür merkezi, kitaplık ve kütüphanelerde her tür kültürel etkinliğin organizasyon işlemlerinin gerçekleştirilmesi⁹⁹  (Atatürk Kitaplığı'nda, Kadın Eserleri Kütüphanesi Bilgi Merkezi'nde yerli ve yabancı sanatçılara ait resim, karma seramik, mum sanatı gibi sergilerin düzenlenmesi, anma toplantıları, konserler, konferanslar, dia gösterileri, Dünya Kadınlar Günü kutlamaları vb.).

            * Türk ve Dünya kültürünü ve mizahını halka tanıtmak ve sergilemek amacıyla "Karikatür ve Mizah Müzesi"nin oluşturulması ve bu konularda sergiler açılması¹⁰⁰ .

            * İstanbul Büyük Kent Belediyesi'ne ait bazı müzelerde (Aşiyan Müzesi, Atatürk Müzesi gibi) yeniden yerleştirme, eşyaların bakımı ve onarımı çalışmalarının yapılması, faaliyette olanlara ilginin artırılması amacıyla yerel halka çeşitli olanakların sağlanması (İstanbul Belediyesi Şehir Müzesi'ne ücretsiz ziyaret hakkının tanınması gibi).

            Bu çalışmaların dışında müzelerde çeşitli kültürel, sanatsal ve bilimsel etkinlikler de düzenlenmiştir. Örneğin 1993 yılında eski adı "Edebiyat-ı Cedide Müzesi" olan Aşiyan Müzesinde "78. Ölüm Yıldönümünde Anılarda Tevfik FİKRET" konulu bir toplantı düzenlenmiştir¹⁰¹ .

            Ayrıca düzenlenen sergiler, dia gösterili konferanslar, konserler, karikatür gösterileri, mizah dergisi çizerleri ve okurları ile söyleşiler, düzenli baskı çalışmaları ve ebru kursları gibi etkinlikler bu türdendir.

            * Mevcut kaynaklardan yararlanılarak gelecek kuşaklara bilgi ve belge aktarmak için basılı yayınlar üretilmesi¹⁰² .

            Bu amaçla basılan yayınlar arasında;
            "- 66 Kare Geleneksel Kültüre Çağdaş Yorum,
            - 3 Boyutlu Çağdaş Sanat Yapıtları,
            - Mekanlar ve Zamanlar Kandilli-Yeniköy-Çengelköy ve
            - Atatürk Kitaplığı Fatma Aliye Hanım Evrakı Kataloğu" sayılabilir.

            5. Şehir Tiyatroları Müdürlüğü
            Şehir Tiyatroları Müdürlüğü de İstanbul Büyük Kent Belediyesi'nin kültür ve sanat hizmeti sunan önemli hizmet birimlerinden biridir. Şehir Tiyatroları; Harbiye Muhsin Ertuğrul Tiyatrosu, Fatih Reşat Nuri Güntekin Tiyatrosu, Üsküdar Müsahipzade Celal Tiyatrosu, Kadıköy Haldun Taner Tiyatrosu ve Harbiye Cep Tiyatrosu'ndan oluşan beş tiyatro salonunda İstanbul halkına değişik oyunlar sergilemiştir. 1991 yılında Gaziosmanpaşa Tiyatrosu'nun da açılması ile müdürlüğe bağlı tiyatro sayısı altıya yükselmiştir¹⁰³ .

            1913-1914 yıllarında kurulan ve eski adı "Darülbedayi-i Osmani" olan Şehir Tiyatroları belediyeye bağlı, katma bütçe ile yürütülen bir sanat kurumudur. Bu kurum sanatın ve özellikle tiyatronun toplumsal görevine uygun olarak halkın çağdaş kültürel eğitimine katkıda bulunmak ve bu katkıyı gerçekleştirmek için yerli ve yabancı tiyatro eserlerinin en güzel örneklerini seyircilerine ulaştırmak amacını taşımaktadır¹⁰⁴ .

            Müdürlük’çe yapılan kültür ve eğitim etkinlikleri arasında; "sanatçı-seyirci söyleşileri, Yunus Emre'ye Selam Gösterisi, Muhsin Ertuğrul Etkinlikleri, Çocuk Şenlikleri, Gençlik Günleri ve Anma Panelleri" sayılabilir¹⁰⁵ . Şehir Tiyatroları Müdürlüğü seyircisinin ilgisini çeken kimi oyunları İstanbul dışında Eskişehir, İzmir, Bursa gibi yurt içi kentlerine ve KKTC, Azerbaycan ve Almanya gibi yurt dışı ülkelerine turneler düzenlemiştir¹⁰⁶ .

            6. İstanbul Kültür ve Sanat Ürünleri Ticaret AŞ.
            İstanbul Büyük Kent Belediye Başkanlığı görevini 1989-1994 yılları arasında yürüten Nurettin SÖZEN yönetiminin kültür alanında yaptığı önemli girişimlerden birisi hiç kuşkusuz "İstanbul Kültür ve Sanat Ürünleri Ticaret AŞ."nin kurulmasıdır. 05 Eylül 1989 tarihinde belediyenin bir iştiraki olarak kurulan Şirket, 30 Ekim 1989'da Cemal Reşit Rey Konser Salonu'nun açılmasıyla faaliyet sürecini başlatmıştır.^(*)

            Şirket’in kuruluş amacı; "her türlü kültür-sanat ürün ve hizmetlerini yerine getirmek için gerekli çalışmaları yapmak, yaptırmak ve tesis etmek, kurdurmak, işletmek ve işlettirmek" olarak belirtilmiştir. Bu amaç doğrultusunda şirket; sinema, tiyatro, tv, video film, pandomim, bale ve opera gibi sözlü ve sözsüz gösteri ve sahne sanatları, Caz, Klasik Türk ve Batı Müziği, Türk Halk Müziği ve Pop Müzik gibi dinleti sanatları ile edebiyat ve kültürle alakalı eğitici, öğretici, beğeni kazandırıcı, tanıtıcı, genel olarak kültür ve sanata ve İstanbul'a ilişkin her türlü "sanatsal, kültürel ve entellektüel" etkinliklerde bulunmak gibi faaliyet alanlarını benimsemiştir.

            Ayrıca sahne ve gösteri sanatları dallarında etkinliklerde bulunarak bu sanatları yurt dışında da temsil ve gösteri gibi etkinlikler aracılığı ile sergilemek, resim, heykel, gravür, afiş ve özgün baskı gibi görsel sanatları çeşitli sergiler düzenleyerek tanıtmak, bu konularla ilgili yurt içinde ve dışında konserler, kongreler, seminerler ve sempozyumlar düzenlemek gibi etkinlikler de sözkonusu şirketin faaliyet alanları arasındadır.

            1989 yılında sadece Cemal Reşit Rey Konser Salonu'nu işleten İstanbul Kültür ve Sanat Ürünleri Ticaret AŞ., 1990 yılından itibaren Muammer Karaca Tiyatrosu'nu ve Yerebatan Sarnıcı'nı da İstanbul Büyük Kent Belediyesi'nden kiralamak suretiyle işletme kapsamına almıştır. 1993 yılında Tarık Zafer Tunaya Kültür Merkezi ve Mecidiyeköy Kültür Merkezi'nin yine kiralama yoluyla şirket işletmeleri arasına katılması ile Şirket’in hizmet kapasitesi genişletilmiştir.

            Şirket’in 1989-1994 yılları arasında, İstanbul halkına eğitim ve kültür alanında sunduğu hizmetlerin başlıcaları aşağıda sıralanmaktadır:

            a. Cemal Reşit Rey Konser Salonu
            Halkın müzik yaşamını güzelleştirme ve zenginleştirme amacına yönelik olarak bu salonda 1990 yılında 55, 1991 yılında 84, 1992 yılında 122 ve 1993 yılında 156 etkinlik gerçekleştirilmiştir. Aynı yıllarda etkinlikleri takip eden izleyici sayısı toplam 58.844'tür. Yukarıda belirtilen amaç doğrultusunda bu dönemde senfonik müzik, oda müziği, resitaller, caz konserleri, opera, bale ve dans gösterileri, çocuk operası gibi birçok etkinlik İstanbul halkının ve sanatseverlerin beğenisine sunulmuştur. Ayrıca yapılan uluslararası konferanslar, açık oturumlar, sinema gösterileri, ödül törenleri, kuruluş ve kurtuluş yıldönümleri ve sergiler, çağdaş kültür ve sanata katkıda bulunması amacıyla gerçekleştirilen diğer etkinliklerdendir.

            b. Yerebatan Sarnıcı
            Yerebatan Sarnıcı normal müze hizmetleri dışında, turizm ve seyahat acentelerince yabancı ziyaretçiler onuruna düzenlenen çok sayıda toplantılar ile uluslararası bilimsel toplantılara tahsis edilmiştir. Sarnıç’ta ayrıca yerli ve yabancı sanatçıların yeraldığı su üstü dans ve tiyatro gösterilerinin de gerçekleştirilmesi sağlanmıştır.

            c. Muammer Karaca Tiyatrosu
            31 Temmuz 1990 tarihinden itibaren İstanbul Kültür ve Sanat Ürünleri Ticaret AŞ.'nce işletilmekte olan Muammer Karaca Tiyatrosu, salon sorunu bulunan özel tiyatrolara "Danışma ve Değerlendirme Kurulu"nun kararları doğrultusunda kiraya verilmektedir. Bu bağlamda 1990, 1991, 1992 ve 1993 yıllarında toplam 33 tiyatro topluluğuna kiraya verilmiş ve bu dönemde toplam 997 oyun sahneye konulmuştur.

            d. Tarık Zafer Tunaya Kültür Merkezi
            Şirket’e 27 Mayıs 1993 tarihinde katılan ve çok amaçlı salon, sergi salonu, sinema ve tiyatro salonlarıyla yerel halka hizmet veren bu birimde Nurettin SÖZEN yönetiminin yaklaşık 10 aylık son döneminde aşağıdaki etkinlikler gerçekleştirilmiştir:

            * Tiyatro salonu Ali Poyrazoğlu Tiyatrosu'na kiraya verilmiş ve "Tiyatro Okulu" olarak faaliyete geçmiştir.

            * "Repertuar Sineması" kimliğindeki sinema salonunda çoğunlukla Avrupa filmlerinin gösterimi gerçekleştirilmiştir. "Tarkovski Filmleri" ve "Truffaut Filmleri" toplu gösterimleri yapılmış, bunun yanında Alman Kültür Merkezi ile ortaklaşa bazı sinema filmleri ve belgesel filmler gösterilmiştir.

            * Çok amaçlı salonda çeşitli konularda panel, sempozyum, toplantı, söyleşi ve dinleti programları gerçekleştirilmiştir. Ayrıca bu salon çeşitli kurum, kuruluş, dernek, üniversite ve sivil toplum örgütlerine çeşitli etkinlikleri için tahsis edilmiş veya kiraya verilmiştir.

            * Sergi salonunda İstanbul Büyük Kent Belediyesi koleksiyonlarından;
            "- Geleneksel Kültüre Çağdaş Yorum,
            - Kartpostallarda Pera,
            - Tramvay Fotoğrafları,
            - Kadın Görüntüleri Sergileri, ve
            - Malak KARSH Fotoğraf Sergisi" (Kanada Doğa Müzesi ile ortaklaşa), giriş salonunda ise "İkinci El Kitap Fuarı" düzenlenmiştir.

            e. Atatürk Kitaplığı
            Kütüphane ve Müzeler Müdürlüğü'nün çeşitli ünitelerinde çevre, tarih, sanat, edebiyat ve sağlık konularında 1990, 1991, 1992 ve 1993 yıllarında toplam 1.010 etkinlik düzenlenmiş ve bu etkinlikler 152.645 kişi tarafından izlenmiştir.

            İstanbul Kültür ve Sanat Ürünleri Ticaret AŞ.'nin yukarıda belirtilen organizasyonları dışında gerçekleştirdiği kültürel etkinliklerden bazıları da şöyle sıralanabilir:

            * Kitap Basımı
            İstanbul Büyük Kent Belediyesi Kültürel ve Sosyal İşler Daire Başkanlığı yayınları arasında yayına hazırlanan ve basımı yapılan kitaplardan birkaçı şunlardır:

            "- Eski İstanbul'un Eski Hatıraları,
            - Kartpostallarda İstanbul,
            - Bedia MUVAHHİT
            Bir Cumhuriyet Sanatçısı,
            - Muhsin ERTUĞRUL
            Doğumunun 100. Yılına Armağan,
            - Eski İstanbul'da Gündelik Hayat,
            - Gravür ve Seyahatnamelerde İstanbul (18. YY Sonu ve 19. YY)
            - II. Mahmut'un İstanbul'u Bostancıbaşı Sicilleri,
            - İstanbul'un Yokuş ve Merdivenleri
            - İstanbul Büyük Kent Belediyesi Resim Koleksiyonu,
            - Boğaziçi Sahilnameleri."

            * Gazete Basımı
            İstanbul Büyük Kent Belediyesi hizmetlerinin tanıtıldığı "Önce İnsan" gazetesi yayınının organizasyonu da İstanbul Kültür ve Sanat Ürünleri Ticaret AŞ. tarafından gerçekleştirilmiştir.

            * Video Çekimleri
            Şehir Tiyatroları'nda sergilenen; "Vişne Bahçesi", "Çil Horoz", "Aşağıda İmzası Bulunanlar", "Üç Kız Kardeş" ve "Günden Geceye" gibi oyunların video çekimleri yapılarak Türk Radyo ve Televizyon Kurumu'na (TRT) satılmıştır.

            * İstanbul Kültür ve Sanat Ürünleri Ticaret AŞ.'nin Diğer Etkinlikleri
            - "Türk Aydınlanmasına Katkıda Bulunanlar" başlığı altında Prof. Dr. Macit GÖKBERK, Cevdet KUDRET, Prof. Dr. Zühtü MÜRİTOĞLU, Ord. Prof. Dr. Ekrem AKURGAL, Prof. Dr. Cahit ARİF, Bedia MUVAHHİT gibi aydınlar, ayrıca "Ustalara Saygı" başlıklı toplantılar ile de Adnan SAYGUN ve Semiha BERKSOY gibi sanatçılar için saygı geceleri düzenlenmiştir.

            - Yerli ve çeşitli ülkelerden davet edilen yabancı sanatçıların katıldığı sanatsal formlar düzenlenmiştir. Formlarda değişik konularda toplantılar yapılmış ve katılımcılar tarafından sanat eserleri sergilenmiştir ("Poesium Uluslararası Şiir Formu" gibi).

            - Şirket tarafından düzenlenen "Uluslararası Yunus Emre Sempozyumu"na yabancı ve yerli araştırmacıların katılımı sağlanmış, katılımcılar tarafından bildiriler sunulmuştur.

            - Türkiye'nin toplumsal ve kültürel yaşamının değişik alanlarına ilişkin konuların tartışıldığı "Yüzyılın Sonuna Doğru Türkiye" ana başlığı altında bir dizi toplantı yapılmıştır.

            SHP’li SÖZEN yönetiminin İstanbul halkına yönelik olarak sunduğu yukarıda ele alınan hizmetleri siyasal parti ideolojilerinin eğitim ve kültür hizmetlerine yansıması açısından değerlendirilmesi yapıldığında şu saptamalara ulaşılması mümkündür:

            Hizmetlerinde demokrat, katılımcı ve üretken bir belediyecilik anlayışını savunduğunu vurgulayan Nurettin SÖZEN’in 5 yıllık yönetiminde kültürel hizmetlerin eğitim hizmetlerine oranla daha yoğunlukla yürütüldüğü söylenebilir. Hatta halk eğitimi niteliği taşıyan tiyatro kursları ve ebru kursları gibi aktiviteler de sonuçta birer kültürel özellik taşımaktadır.

            Farklı kültürel değerler arasında bir alışveriş sürecinin amaç edinildiği uluslararası organizasyonlarda Kanada, Fransa, Almanya gibi ülkelere öncelik verilmesini, buna karşılık Doğu ülkeleriyle ve İslam dünyası ülkeleriyle herhangi bir kültürel ilişkinin kurulmamasını, çağdaş ülke olma hedefinin Batı’ya eklemlenme ile mümkün olabileceği düşüncesiyle açıklamak mümkündür. Bunun yanında İstanbul Büyük Kent Belediyesi’nce senfonik müzik, oda müziği, caz müziği ve rock müziği konserlerinin düzenlenmesi, sinema salonlarında Avrupa filmlerinin gösterilmesi ve çağdaş yorum, çağdaş sanat yapıtları sergilerinin gerçekleştirilmesi gibi faaliyetler de SHP’li yönetimin hizmetlerinde parti ideolojisinden etkilendiğinin açık göstergelerindendir.

            Pop müzik, klasik batı müziği, opera, bale, dans ve çocuk operası gibi sanatlara ait konser ve gösteriler ile yine bu sanatları İstanbul halkına tanıtma ve sevdirme amacıyla kurulan İstanbul Kültür ve Sanat Ürünleri AŞ.’nin çalışmaları, büyük kent belediyesinin 1989-1994 döneminde yürüttüğü ve ideolojik yansımalar taşıyan hizmetleri arasında yeralmaktadır.

            Ancak SHP’li dönemde sunulan eğitim ve kültür hizmetlerinin tümünün ideolojik nitelikte olduğunu iddia etmek de son derece yanlıştır. Çünkü bu yönetim döneminde Parti’nin eğitim ve kültür politikalarıyla tamamen örtüşmeyen, fakat belediye yönetimince çoksesliliğin gereği olarak görülen hizmetlere de rastlanmaktadır. Yunus Emre Selam Gösterisi’nin ve Uluslararası Yunus Emre Sempozyumu’nun düzenlenmesi, Klasik Türk Müziği ve Türk Halk Müziği konserlerinin verilmesi, İstanbul’un tarihi güzelliklerini anlatan değişik türde yapıtların yayınlanması ve tarihsel vesikaların restorasyonu gibi hizmetler belediye yönetiminin “çokseslilik” anlayışını ortaya koyan örneklerdir.
 
 

⁽⁸⁷⁾  Fikri GÖKÇEER; "1989 ve 1994 Yerel Seçimlerinin Belediye Başkanlıkları Açısından Değerlendirilmesi", Çağdaş Yerel Yönetimler Dergisi, C. 3, S. 6, Kasım 1994, s. 30.
⁽⁸⁸⁾  İstanbul Büyük Şehir Belediyesi; 1990 Tanıtım ve Çalışma Raporu, İstanbul Büyük Şehir Belediyesi Yayını, Belbim Ofset, İstanbul, 1991, s. 29.
⁽⁸⁹⁾  Nurettin SÖZEN; Basın Toplantıları ile Bir Yıl, İstanbul Büyük Şehir Belediyesi Yayını, Profil Yayıncılık, İstanbul, 1991, s. 27-28.
⁽⁹⁰⁾  SÖZEN; a.g.e., s. 28-32.
⁽⁹¹⁾  İstanbul Büyük Şehir Belediyesi; a.g.e., s. 92 ve s. 221.
⁽⁹²⁾  İstanbul Büyük Şehir Belediyesi; a.g.e., s. 93-94.
⁽⁹³⁾  İstanbul Büyük Şehir Belediyesi; 1993 Tanıtım ve Çalışma Raporu, İstanbul Büyük Şehir Belediyesi Yayını, Belbim Ofset, İstanbul, 1994, s. 121.
⁽⁹⁴⁾  İstanbul Büyük Şehir Belediyesi; a.g.e., s. 122.
⁽⁹⁵⁾  İstanbul Büyük Şehir Belediyesi; 1990 Tanıtım ve ..., s. 95.
⁽⁹⁶⁾  İstanbul Büyük Şehir Belediyesi; 1993 Tanıtım ve ..., s. 121-122.
⁽⁹⁷⁾  İstanbul Büyük Şehir Belediyesi; 1990 Tanıtım ve ..., s. 97-98.
⁽⁹⁸⁾  İstanbul Büyük Şehir Belediyesi; 1995 Tanıtım ve Faaliyet Raporu, İstanbul Büyük Şehir Belediyesi Yayını, İstanbul, 1996, s. 151.
⁽⁹⁹⁾  İstanbul Büyük Şehir Belediyesi; 1992 Tanıtım ve Çalışma Raporu, İstanbul Büyük Şehir Belediyesi Yayını, Belbim Ofset, İstanbul, 1993, s. 124-125.
⁽¹⁰⁰⁾  İstanbul Büyük Şehir Belediyesi; 1990 Tanıtım ve ..., s. 99.
⁽¹⁰¹⁾  İstanbul Büyük Şehir Belediyesi; 1993 Tanıtım ve ..., s. 121.
⁽¹⁰²⁾  İstanbul Büyük Şehir Belediyesi; a.g.e., s. 123.
⁽¹⁰³⁾  İstanbul Büyük Şehir Belediyesi; 1991 Tanıtım ve Çalışma Raporu, İstanbul Büyük Şehir Belediyesi Yayını, İstanbul, 1992, s. 102.
⁽¹⁰⁴⁾  İstanbul Büyük Şehir Belediyesi; 1994 Tanıtım ve Çalışma Raporu, İstanbul Büyük Şehir Belediyesi Yayını, Belbim Ofset, İstanbul, 1995, s. 123.
⁽¹⁰⁵⁾  İstanbul Büyük Şehir Belediyesi; 1992 Tanıtım ve ..., s. 130.
⁽¹⁰⁶⁾  İstanbul Büyük Şehir Belediyesi; 1991 Tanıtım ve ..., s. 102.
^(*)      İstanbul Kültür ve Sanat Ürünleri Ticaret AŞ.'nin 1989-1994 Sosyaldemokrat Halkçı Parti yönetimi dönemine ilişkin aşağıdaki bilgiler, sözkonusu şirketin ilgili yıllara ait faaliyet raporlarından alınmıştır.