BELEDİYE YÖNETİMİNDE ZABITA HİZMETLERİ VE 21. YÜZYIL KENTİNDE ZABITANIN YERİ
(AFYON BELEDİYESİ ÖRNEĞİ)
GİRİŞ
21. yüzyıla girdiğimiz günümüzde kentsel mekanların kırsal kesimden yoğun bir nüfus akımıyla karşı karşıya kalma süreci devam edegelmekte ve kentleşmenin doğurduğu sorunlar boyut ve nitelik bakımından çeşitlilik göstererek artmaktadır. Çeşitli nedenlerle kentlere yönelik yoğun nüfus göçü ile birlikte konut, altyapı, ulaşım, çevre, eğitim, kültür, sağlık, istihdam ve güvenlik gibi sorunlar kentsel yaşamın devamlılığını tehdit eder boyutlara ulaşmıştır. Bu durum gelişmekte olan/azgelişmiş ülkelerin neredeyse değişmez kaderi gibidir.
Uygarlığın nüvesini oluşturan kentlerde hemşehrinin çağdaş yaşam koşullarına kavuşturulması, ortak yaşamanın gerektirdiği çeşitli kentsel ihtiyaçların gereği gibi tatmin edilmesi bakımından, “beldenin ve belde sakinlerinin mahalli mahiyette müşterek ve medeni ihtiyaçlarını tanzim ve tesviye ile mükellef hükmî şahsiyet”ler olarak belediyeler, başta 1580 sayılı Belediye Kanunu olmak üzere çeşitli hukuksal düzenlemelerle yükümlülük altına alınmış bulunmaktadır.
Kamu düzenini ve ülkede yaşayan halkın temel hak ve hürriyetlerini koruyarak mutlu bir yaşam sürmesini sağlamak esasen merkezi yönetimin görevi olmakla birlikte, çeşitli yararları göz önünde tutularak bazı kolluk hizmetleri bir yerel yönetim birimi olan belediyelere verilmiştir. Belediyeler de bu kolluk görevlerini belediye zabıtası eliyle yürütmektedir. Belediye zabıtası, belediye suçları ile ilgilenmek üzere kurulmuş özel ve silahsız bir yerel kolluk gücüdür. Bir başka deyişle belediye zabıtası, küçük kasabalardan büyük kent belediyelerine kadar bütün belediyelerde “infaz ve icra gücü” olarak görev yapmakta ve diğer belediye personel kadrosu içinde önemli bir yeri işgal etmektedir.
İşyeri denetimlerinden çevre kirliliği ile mücadeleye, işgallerin önlenmesinden gecekonducularla, dilencilerle, seyyar satıcılarla, kaçak mal tüccarlarıyla mücadeleye ve başıboş hayvanlara müdahaleye kadar çok geniş bir görev ve sorumluluk yelpazesi ile karşı karşıya bulunan belediye zabıtasının, tüm bu görev ve sorumlulukları yerine getirme konusunda mevcut yetkilerinin arttırılması gerekliliği bir tartışma konusudur.
Diğer yandan zabıtanın özlük haklarının geliştirilmesi, gerek kurumu ile ve gerekse görev alanına giren çeşitli kesimlerle ve halkla olan ilişkilerinde karşılaştığı “statü” sorununun halli, üzerinde önemle durulması gereken ve çeşitli teorik ve ampirik araştırmaların yapılmasına ihtiyaç gösteren konulardandır. Bu çalışma ile; başlıca görevleri “belediye sınırları içinde beldenin düzenini, belde halkının sağlık ve huzurunu ve yetkili organların bu amaçla alacakları kararların yürütülmesini sağlamak ve korumakla; belediye suçlarının işlenmesini önleyici tedbirleri almak ve belediye suçlarını takip”* olan belediye zabıtasının mevcut kurumsal ve bireysel statüsünün, kentsel yaşamdaki yerinin ve yaşam kalitesine etkilerinin belirlenmesi ve onların etkili, verimli ve kaliteli hizmet üretebilmelerini engelleyen her türlü sorunun saptanarak çözüm önerilerinin geliştirilmesi amaçlanmaktadır.
Çalışmanın birinci bölümü “yerel kamu hizmetleri ve belediyeler” başlığını taşımaktadır. Bu bölümde kamu hizmeti kavramı tanımlanarak kamu hizmetleri sınıflandırılmış, yerel kamu hizmetlerinin yönetimler arası bölüşümü esasları ve ölçütleri belirlenmiştir. Ayrıca bölümde, belirlenen esas ve ölçütler çerçevesinde merkezi ve yerel yönetimlerin yürüteceği hizmetler incelenmiş, belediye yönetimlerinin görevleri ise 1580 ve 3030 sayılı kanunlar ışığında ayrı başlıklar altında değerlendirilmiştir.
İkinci bölümde ilk olarak kentsel yaşam kalitesi, Avrupa Kentsel Şartı ve kentli hakları konuları incelenmiş, kent güvenliği ve önemi Türkiye’deki mevcut kent güvenliği sorununun da ışığında ele alınmıştır. Daha sonra kolluk (zabıta) kavramı tanımlanmış, Türkiye’de faaliyet gösteren kolluk örgütleri ortak ve farklı yönleri ile birlikte “genel kolluk”, “özel kolluk” ve “yardımcı kolluk” olmak üzere üç grupta irdelenmiştir. Üçüncü kısımda belediye zabıtasının tarihsel gelişimi, kent yaşamındaki rolü ve önemi, örgütsel yapısı, sicil, yükselme ve diğer özlük işleri, disiplin işleri, yetkileri, görev ve sorumlulukları, diğer kolluk güçleriyle ilişkileri, mevcut sorunları ve çözüm yolları gibi konular bağımsız birer başlık altında detaylı bir biçimde ele alınmıştır. Bölümde ayrıca, bazı Avrupa ülkelerindeki kentsel zabıta hizmetlerine ilişkin görev ve yetkilerin, yönetimler arası bölüşümü belirlenmeye çalışılmıştır.
Tez çalışmasının üçüncü bölümünde Afyon ili ve belediyesi hakkında genel bilgiler verilmiş, Afyon Belediyesi zabıta örgütü ve yürüttüğü hizmetler zabıta personeli, denetime tabi tuttuğu işletme yetkilileri ve yerel halkın bakış açıları çerçevesinde alan araştırması verilerinin de yardımıyla değerlendirmeye tabi tutulmuştur.
Çalışmanın dördüncü ve son bölümü zabıta ve zabıta hizmetlerinin yeniden yapılandırılmasına ilişkindir. Bu kapsamda, çalışmanın önceki bölümlerinde saptanan mevcut durum ve sorunlardan hareketle yeniden yapılanma konusu; zabıtanın eğitimi ve öğretiminden işbölümü ve uzmanlaşmaya, halkla ilişkilerinin geliştirilmesinden zabıta-ahlak ilişkisine kadar çok yönlü olarak incelenmiştir. Çağdaş belediye zabıtasının sahip olması gereken değerler ve nitelikler de bölümde yer alan konular arasındadır.