DÖRDÜNCÜ BÖLÜM

MARKA ÇEŞİTLERİ

Markalar kullanıldıkları alanlara göre yedi kısma ayrılır. Bunlar;

 

• Ticaret markası,

• Hizmet markası,

• Ortak marka,

• Çok sahipli marka,

• Garanti markası,

• Holding markası,

• Ses markası,

• Koku markası' dır.

 

1. Ticaret Markası

Ticaret markası bir işletmenin mallarını, diğer işletmelerin mallarından ayı­ran bir işarettir. " Mal" , satılan ve dolayısıyla tüketiciye bir seçim olanağı sağlayan herhangi bir üründür. Mallar, markalı olduğu takdirde, bu seçim çok kolaylaşır. Çünkü, tüketici bir malı markasıyla tanıyabilir. Markalar, kişilerin günlük ihtiyaçlarını karşılayan tüketim mallarında olduğu gibi, dayanıklı tü­ketim malları için de önemlidir.

Dünyadaki ülkeler arasında, ticari markaların kullanılmadığı ve korunmadığı hiçbir ülke yoktur.

Bir ticari markanın kullanımı için ' münhasır hak' genellikle tescil ile ka­zanılır. Fakat bazı ülkelerde bu hak, ticari olarak ilk kullanımla da kazanılabilir.

Ticari marka hukukunun genel amacı; markalarını tescil ettiren işletmelere bu markaların kullanımı, paylaşımı, lisans verilmesi, devredilmesi ile ilgili ola­rak münhasır bir hak kullanma yetkisi verilmesini sağlamaktır.

 

2. Hizmet Markası

Hizmet markaları; bir işletmenin hizmetlerini, diğer işletmelerin hiz­metlerinden ayırt etmeye yarayan işaretlerdir. Bunlara örnek olarak;.otomobil kiralama, seyahat düzenleme, nakliyecilik, sigortacılık, her tür eşyanın onarımı ve temizlenmesi, turizm hizmetleri verilebilir.

 

TRIPS Anlaşması' na göre (Mad.15), üye ülkeler, hizmet markalarını da koruma altına almak zorundadır. Bu da göstermektedir ki; hizmet markaları da, ticaret markası gibi tüm dünyada koruma altında bulunmaktadır.

Türkiye' de hizmet markalarının korunmasına, 27 Haziran 1995 tarihinden itibaren başlanmıştır.

 

3. Ortak Marka

Belli bir kalite standardını sağlamak için, aynı konuda faaliyet gösteren iş­letmeler grubu tarafından kullanılan markalardır. Ortak marka, genellikle bir işletmeler grubuna veya bu grupların oluşturduğu bir birliğe aittir. Ortak marka birliğine üyeler, ortak markanın kullanımıyla ilgili yönetmelikte belirlenmiş ko­şulları yerine getirmek zorundadır. Ortak markanın ana işlevi, üzerinde kullanıldığı ürünlerin özellikleri ve kalitesi konusunda tüketiciyi bilgilendirir ol­masıdır. Ortak markayı kullanma yetkisine sahip olan işletme aynı zamanda kendi markasını da kullanabilmektedir. (B.R.M.O.I.P.s. 146)

Ortak markaların kullanımına ilişkin düzenlemeler, ortak marka yö­netmeliğinde yer almalıdır. Bu yönetmelikle yapılan düzenlemeler de tescil yetkisine sahip ofislere bildirilmelidir. Ortak marka yönetmeliğine aykırı hü­kümler içeren ve kamuyu yanıltıcı şekilde kullanılan ortak markalar, iptal edilir. Böylece yanıltıcı uygulamalara karşı tüketicilerin korunması da sağlanmış olunur. Ortak markaya örnek olarak, Serbest Mali Müşavirler Odasına ait aşağıda gösterilen markası gösterilebilir.

 

 

Bu marka Serbest Mali Müşavirler Odası tarafından tescil ettirilip tüm üye­lere belirli koşullarda kullandırılabilir. Ortak markanın kullanımı sırasında her bir kullanıcı üye, bu markayı, kendi markası ile birlikte kullanabilir.

Paris Sözleşmesi' nin 2' nci mükerrer 7' nci maddesi ortak marka ile ilgili hükümleri içermektedir. Buna göre ortak marka sahibi birlik; sözleşmeye taraf diğer ülkelerde de, kullanma koşuluna bağlı olmaksızın (ticari ve sınai mü­essese olmaksızın) markasını koruma altına aldırabilecektir. Ancak söz­leşmeye taraf ülkeler, ortak markanın hangi özel koşullar altında korunacağını serbestçe belirleme yetkisine sahip olacak, kamu yararı söz konusu ol­duğunda bu markayı red edebilecektir.

 

4. Çok Sahipli Marka

İki veya daha fazla gerçek ve tüzel kişi tarafından yapılan marka baş­vurusu, çok sahipli marka olarak değerlendirilmelidir. Bu tür başvurular,' ortak marka' olarak değerlendirilmeyip ' ticaret veya hizmet markası' gibi işlem görürler. Ancak bu markaların tescil işlemleri ile ilgili özel hükümler KHK' da yer almamaktadır. Bu durumda marka sahipleri arasındaki ilişkiler, Borçlar Kanunu hükümlerine bağlı olacaktır.

Birden fazla gerçek ya da tüzel kişi çok sahipli bir marka başvurusunda bulunabileceği gibi, bir marka sahibinin ölümü ya da markanın icra yoluyla birden fazla kişiye satışı sonrasında sahip sayısı çoğalabileceğinden, tek sa­hipli herhangi bir marka, zaman içinde çok sahipli duruma gelebilecektir.

 

5. Garanti Markası

Garanti markası, marka sahibinin kontrolü altında, bu markayı kullanmaya yetkili kılınmış birçok işletme tarafından, üretilen ürün veya hizmetin ortak özelliklerini, üretim usullerini, coğrafi kaynaklarını ve kalitesini garanti etmeye yarayan markalardır.

“Garanti marka” sını "ortak marka" dan ayıran en belirgin fark, belirlenmiş standartları sağlayan bütün işletmelerce kullanılır olmasıdır. Oysa ortak marka, belirli işletmelerce kullanılan markalardır. (B.R.M.O.IP.s. 147)

Garanti markasının tescili için; tescil başvurusu yapılırken, markanın kul­lanma usul ve esaslarını belirleyen bir 'teknik yönetmelik' verilmesi ge­rekmektedir.

“Garanti markası teknik yönetmeliği'; markanın mal veya hizmetlerin ga­ranti edilen ortak özelliklerini, markanın kullanımına ilişkin kontrol hükümlerini, aykırı kullanımlarda verilecek cezaları belirtmesi gerekir.

Garanti markası kullanılırken, marka sahibince belirlenen ortak özelliklere uyulup uyulmadığı, ayrıca kontrol edilmelidir.

Garanti markasının sahibi, hem markayı kullanan, hem de kontrol eden durumunda olmamalıdır. Bu nedenle, garanti markaları, marka sahibine iktisaden  bağlı olan işletmeler tarafından kullanılamaz. (KHK. Mad. 54/2)

"Marka sahibine iktisaden bağlı işletme" kavramının da geniş anlaşılması gerekir. Dolayısıyla bu işletmenin kapsamına, sadece marka sahibinin yönetimine hakim  olduğu  diğer şirketler değil,  marka sahibinin  tarafsız denetim ya­pamayacağı diğer halleri de almak gerekir. (S. Arkan; Marka Hukuku, c.1 s.48) Garanti markasına örnek olarak; Türk Standartları Enstitüsü' nce kabul edilen ve standartlara uygun olan mal veya hizmetlere Türk Standartları Enstitüsü' nce kullanma izni verilen,

 

Ve

 

markaları ile, bir ürünün yünden yapıldığının garantisini gösteren;

 

 

 

markası ile diş sağlığını etkilemeyen şekerli ürünleri gösteren,

 

 

 

Garanti markası devir ve lisansa konu edilebilir (KHK Mad.60)markası, belirlenen standartları karşılayan her işletme tarafından ken­diliğinden kullanılamaz. Sadece, marka sahibince izin verilen işletmelerce kullanılabilir.

 

6. Holding Markası

Holding markası bir holdinge ait şirketlerce kullanılan ' ortak markaya' ve­rilen addır. Holding markası bir holdinge bağlı şirketlerin ürettiği mal veya hiz­metleri diğer şirketlerden ayıran işaretlere denir.

Bu markalara bir örnek vermek gerekirse, ' Sabancı Holding' tarafından bütün bağlı şirketlerince kullanılan ve iki daire içerisine yazılmış " S" ve " A" harflerinden oluşan markadır.

 

 

 

Yukarıdaki marka örneklerinde görülen iki daire içerisindeki işareti,

 

 

üzerinde kullanıldığı ürünün veya hizmetin ' Sabancı Holding¹ tarafından üre­tildiğini ifade etmektedir. 556 sayılı KHK’ da, holding markaları ile ilgili herhangi bir hüküm bulunmamasına karşın, holding markaları da, ticaret ve hizmet markaları gibi tescil edilir.

 

7. Ses Markası

İşitildiği zaman, belirli bir işletmenin mal veya hizmetini çağrıştıran sesli işaretlere, ses markası denilmektedir. Herhangi bir radyo veya televizyon programının başladığını veya bittiğini belirten cıngıl müzikleri veya bir iş­letmenin malını anımsatmak üzere bir hoparlörden yansıyan melodi, ses markasına örnek gösterilebilir. Eurovision, Aygaz, Milangaz, İpragaz tanıtım cıngılları ses markalarıdır.

Ses markasını tescil eden ülkeler, marka olarak kullanılan melodinin no­talarını tescil etmektedirler. Ancak bu uygulama dünyada henüz yay­gınlaşmamıştır. Ülkemizde bu tür markalar tescil edilememektedir.

 

8. Koku Markası

Bir işletme tarafından üretilen malı, diğer işletmeler tarafından üretilen mallardan kokusal olarak ayıran işarete, koku markası denilmektedir. Koku markaları, koklandığı zaman, malın üreticisini anımsatmaktadır. Örnek olarak, kozmetik firmalarınca üretilen parfümler verilebilir.

556 sayılı KHK' nın 5' inci maddesinde marka; çizimle görüntülenebilen veya benzer şekilde ifade edilebilen baskı yoluyla çoğaltılabilen işaretler ola­rak tanımlanmıştır. Bu nedenle ülkemizde, ses ve koku markaları, Marka Hu­kukuna göre tescil edilememektedir. Ancak bu markalar Türk Ticaret Ka­nununun haksız rekabete ilişkin genel hükümleri ile korunmaktadır.

Koku markalarını tescil eden ülkelerde, kokuyu veren kimyasal bileşimin formülü, marka olarak tescil edilmektedir.