BELEDİYELERDE  ATIK  DEĞERLENDİRME YÖNTEM  ve  TEKNİKLERİ


I - Atıkların Tanımlanması Türleri ve Belediyelerin Atık Değerlendirmedeki Rolleri

Düzensiz kentleşme çöp araçlarının, kendiliğinden oluşmuş cadde ve sokaklara girip atıkların toplanmasını çok zor ve pahalı bir hale getirmektedir.

Katı atıkların değerlendirilmesi çok yeni bir kavram değildir.Mesela Çin'de yüzyıllardır gerek gübrelemede, gerekse "biogaz olarak değerlendirmede katı atıklardan yararlanılmıştır.

1973 yılında ilk petrol krizinin ortaya çıkmasıyla "petrolü ikame" amacıyla güncellik kazanan yeni enerji kaynaklarının bulunması zorunluluğu katı artıkların ve atıkların değerlendirilmesini gerektiren önemli bir itici güç olmuştur.

Çoğu zaman yerel yöneticiler giderek büyüyen kentin her köşesine gönderilecek araçtan yoksundurlar ve önceliği kentin daha çok görünen yüzüne vermek durumundadırlar. Sonuçta hem insan sağlığı açısından hem de doğal kaynaklar açısından çeşitli sorunlarla karşı karşıya kalınmaktadır. (3)

Kentsel katı atıkların, belediyelerce toplanmaları ve nakliyeleri önemli bir maliyet unsurudur. Öyle ki, sayısal verilerden bu maliyetin, yerel bütçelerin yaklaşık % 20 ile 30 unu oluşturduğu görülmektedir. (4)

 

1 - Atıkların Tanımlanması ve Türleri

1.1 - Atıkların Tanımlanması

Bir değer ödeyerek alınan maddi varlıkların  işe yaramadığı veya fonksiyonununu yitirdiğinin düşünülüp çöpe atılan ekonomik olarak ömrünü yitirmiş cam, metal, plastik, tekstil vs gibi metaryallere atık denir.

Bir ürün elde etmek için ihtiyaç duyulan ve o ürünün üretilmesiyle vasıf değiştiren ve ekonomik olarak değerini yitirmiş, özü ve/veya cevheri alınmış çoğunlukla kimyasal maddelere artık denir.

Katı atıklar ise kullanılmasından bir yarar duyulmayan, ya da toplumun çıkarları gereği ortadan kaldırılmalarında zorunluluk görülen maddelerdir.

Atıkların değerlendirilmesi ise, bir değer ödeyerek satın aldığımız ve sonda da artık işimize yaramadığını düşünüp çöp diye sokaklara bıraktığımız kağıt, cam , metal, plastik, tekstil v.s. gibi materyallerin sokağa bırakıldıktan sonraki serüvenine ise atıkların değerlendirilmesi süreci denir.(5)

Katı atıklar atığın bulunduğu ülkenin veya baz alınan bölgenin özelliklerine göre değişmektedir. Gelişmiş veya gelir düzeyi yüksek yerlerdeki katı atıklar daha çok cam, plastik sentetik ve organik maddelerdir. Oysa ki gelişmemiş veya gelir düzeyi düşük bölgelerin katı atıkları daha çok organik ve plastik maddelerdir.

Buradan bir ülkenin veya bir bölgenin veya bir hane halkının çöplerinin analiz edilmesiyle o bölgenin veya kişi/kişilerin gelir düzeyini öğrenebiliriz.

Atıkların Değerlendirilmesi, özellikle ve öncelikle katı atıkların daha kaynağında ayrışmış olarak toplanarak bunların değerlendirilmesi sürecidir.

Burada tanımlama yaparken öncelikle yapılması gereken hedeflerin belirlenmesidir. Bu, projenin başarısı için büyük ölçüde önem taşır. Kentte beledi halkın projeyi desteklemesi  ya da projeye sahip çıkması genellikle bu projenin başarısını belirler.(6)

 

1.2 - Atık Türleri:

      – Organik ve İnorganik atıklar

      – Cam atıklar

      – Kağıt atıklar

      – Plastik atıklar

 

1.3 - Kirlilik Türleri:

      a) Toprak Kirliliği

             Organik - İnorganik atıklar

             Cam atıklar

             Kağıt atıklar

             Plastik atıklar

      Çeşetli yollarla taşınan bir diğer önemli kirlilik faktörü "inorganik atıklar"dır. Bu tür kirlilik büyük ölçüde sanayi tarafından üretilir ve yetersiz ya da mevcut olmayan arıtma sonucu sulara karışır. Bunlar genellikle ağır metal olarak adlandırılan civa, kurşun kadmiyum gibi maddelerdir. İnorganik kirlilikler yeterli miktarda seyreltik olmadıkları durumda sudaki canlıların ölümüne yol açtıkları gibi özellikle balık ve diğer deniz canlılarının vücutlarında birikerek insan sağlığını da tehlikeye sokmaktadırlar.

      b) Su Kirliliği

      Su kaynaklarının kirlenmesinde evsel ve endüstriyel atık ve artıklar büyük ölçüde sebep olmaktadır. Evsel ve endüstriyel atıklar, yetersiz kanalizasyon sistemi, kentsel çöplerin toprak altına yığma yoluyla saklanması (landfill) sonucu oluşan sızıntılar ve sellerle taşınan her türlü kentsel kirlilik ve yine sellerle taşınan tarımsal maddeler başlıca kirlilik kaynaklarıdır.

      Kirletici kaynakları yerlerine göre de ayrıma tabi tutabiliriz. Bunlar kentsel kirletici kaynaklar, endüstriyel kirletici kaynaklar, tarımsal kirletici kaynaklar, Doğal kirletici kaynaklardır.

      Kirleticilerin Sınıflandırılması (7)

      Organik maddeler

      Mikrobiyolojik maddeler

      Radyoaktif maddeler

      Isısal kirleticiler

      c) Hava Kirliliği

      – Havadaki (atmosferdeki)toz, duman, çeşitli gazlar, su buharı kurum

      v.b.  yolaçtığı kirliliklerdir.

      – Asit yağmurları

      – Nükleer serpinti,

      – Zehirli atıklar,

      – Kurşun kirliliği,

      – Asbest kirliliği,

      – Gürültü kirliliği

Hava kirliliği insan sağlığını bozarak bireylerin moral, sosyal ve ekonomik durumlarını etkilediği gibi verimliliği düşürerek ülke ekonomisini de etkiler. (8)

Ülkemizde motorlu araç kirliliği diğer kirlilik kaynaklarına göre daha az bir orana sahip olsa da bu oranların Avrupa ülkeleriyle karşılaştırıldığında (kişi başına düşen otomobil sayısı Avrupa'dan az olsa da) yine de bizdeki kirletme oranları daha yüksektir.

Batı ülkelerinde kurşunsuz benzin devlet tarafından sübvanse edilerek diğer benzin çeşitlerinden daha ucuza satılırken, ülkemizde bu konuda hiç bir teşvik uygulanmamaktadır.

 

2 - Atıkların Değerlendirilmesinde Belediyelerin Rolü

Belediyelerin halka en yakın yönetimler olarak görülmesinden dolayı atıkların değerlendirilmesine katılımın en iyi şekilde gerçekleşebilmesi için belediyelerin ön ayak olması etkinlik ve verimliliğin yüksek olmasını sağlar.

Özellikle son yıllarda halkın yerel yönetimlere katılması geniş bir kapsamda ele alınmaktadır. Yani sadece belediyelerin yönetsel kararlarına değil de aynı zamanda yerel hizmetlerin sunumuna katılmaları da (9) gündeme gelmiştir. Yine bu olay 1996 yılında yapılan Habitat İstanbul zirvesinin ana teması olmuştur.

Atıkların değerlendirilmesinde belediyelerin hareket noktası olması bu tür çalışmaların yerel halkın da yoğun olarak katılımını gerektirdiğinden belediye kararlarına karşı kent insanı daha bağlı olacaktır. Bu vatandaşların aidiyet duygusunu artıracak denetim mekanizmalarının etkinliğini artıracaktır.(10)

Özellikle katı atıklar yalnızca toplanma değil, ayrıca imha ve ıslah süreçleri bakımından da bir takım sorunlar sergilemektedirler.Kentsel alanlarda çöpler genel olarak, belirlenmiş bazı açık alanlarda toplanmaktadır. Bu durum alanları kullanılamaz hale getirdiği gibi  rüzgar ve su hareketlerine bağlı olarak çevre alanlarını da tehdit etmektedir. (11)

 

II - ATIK DEĞERLENDİRME İŞLERİNİN YÜRÜTÜLMESİ

Atık değerlendirme yöntem ve teknikleri uygulamaya dönük bir proje olarak hazırlanmıştır. Bu projede atıklar daha konutların içinden  itibaren ayrışmaya başlıyor. İlk aşamada atıkların sadece toplanması amaçlanmaktadır. Daha sonraki aşamalarda atıkların değerlendirilmesi çalışmalarında da bulunmaktır.

Bu çalışmada iddialı olunan ve önemle üzerinde durulan husus halkın iyi bir şekilde bilinçlendirilmesidir. Halkın bilinçlendirilmesi bu projenin öncelikli meselesidir.

Sosyal refah ve teknoloji ilerledikçe çöpe atılan katı miktar ve çeşitleri de değişmektedir. Örneğin Almanya'da 1960 yılından toplam plastik kullanımı 823 ton/yıl iken, bu değer 1980 yılında 6300 tona ulaşmıştır. (11) Aynı şekilde metal, kağıt ve cam kullanım ve dolayısı ile katı atık miktarlarında büyük artışlar olmaktadır. Söz konusu artışlara en büyük sebep de ambalay maddelerindeki büyük artışlardır. (12)

Çeşitli atık metaryallerin üretimde tekrar kullanılması halinde çeşitli faktörlerdeki azalmalar:(13)

 

Katı atıklardan, atık maddelerin geri kazanılması iki metodla mümkün olmaktadır. Bunlar:

 

      1 – Atıkların tüm çöpleri aynı kapta toplayarak merkezi tesislerde çeşitli metodlar uygulayarak geri kazanmak.

      2 – Atıkları atıldıkları yerde, kaynakta, yurttaşların aktif katılımı ile, ayrı kaplarda toplayarak geri kazanmak, olarak sayılabilir.

             Katı atıklar halen 3 temel metodla bertaraf edilmektedirler. Bunlar;

             — Düzenli depolama,

             — Yakma ve

             — Kompostlaştırma olarak sayılabilir.

 

1- Amaçların ve Stratejilerin Belirlenmesi

Atık değerlendirmede üzerinde esas olarak durulacak konu katı atıklardır. Katı atıkların da en iyi değerlendirilmesi için öncelikle onların ayrı olarak toplanması gerekmektedir. Yani atığın daha kaynağından ayrı olarak toplanması süreci üzerinde durulacaktır. Bu açıdan atık değerlendirmede amacı şu şekilde belirtebiliriz:

Özellikle ve öncelikle katı atıkların daha kaynağında ayrışmış olarak toplanarak bunların en verimli bir şekilde değerlendirilmesi ve çevre kirliliğinin önlenmesi yenilenemeyen hammadde kaynaklarının israfının önlenmesidir.

Atık Değerlendirme Stratejisi

Proje ile çevresi arasındaki ilişkileri analiz ederek projenin istikanetinin ve amaçlarının belirlenmesi, bunları gerçekleştirecek faaliyetlerin tesbiti ve organizasyonun yeniden düzenlenerek gerekli kaynakların tahsis edilmesi süreci olarak tanımladıktan sonra (***) atık değerlendirmede izleyeceğimiz stratejiyi şöyle belirleyebiliriz.

Yenilenemeyen hammadde kaynaklarının hızla tüketildiği dünyamızda özellikle Türkiyede bu kaynakların en etkin ve en verimli bir şekilde kullanılması ve birim alan 2 ye düşen kirliliğin minimun noktaya çekilmesidir.

 

2 - Atık Değerlendirme Çalışmalarının  Planlanması

Atık değerlendirme çalışmalarını yukarıda belirttiğimiz amaçlara ulaşabilmek ve stratejileri uygulayabilmemiz için bu çalışmaların bir plan muvacehesinde yürütülmesi gerekmektedir. Bu açıdan ilk olarak envanter toplamamız gerekmektedir.

 

2.1 - Envanterlerin Toplanması

Sürdürülebilir Kent meydana getirmek için kentin içinde bulunduğu durumun fotoğrafının çekilmesine ihtiyaç vardır. Kentte kalkınma ve çevre arasında denge kuracak yaşanabilir bir yerleşim alanı meydana getirmede mevcut durumun bilinmesine ihtiyaç vardır.

Envanterlerin toplanmasında önceliklerden biri de problemin belirlenmesidir. Bu açıdan öncelikle genel çevre sorunlarına değinmekte fayda vardır.

 

Genel Anlamda Başlıca Kentsel Çevre Sorunları:

– Katı atık yönetiminin yetersizliği, (14)

– Yeşil alanların ve genel olarak ekolojik yapının yıpratılması

– Ormansızlaşma

– İklimsel değişiklikler,

– Büyük boyutlu toprak erozyonu ve tarımsal arazilerin kaybı,

– Kentsel alanlara yönelik yoğun göçler,

– Plansaz, çoğu zaman yasadışı ve deprem, sel ve toprak kayması gibi risklerin yüksek olduğu mekanlarda yerleşmeler,

– Kentsel altyapı yetersizlikleri ve etkin kanalizasyon ve kirli su arıtma sistemlerinin sağlanamaması,

– Su kaynaklarının yetersizliği,

– Çeşitli nedenlerle oluşan yeraltı ve yerüstü (deniz, göl ve akar) su kaynakları kirliliği,

– Enerji yetersizliği ve yükselen enerji fiyatları,

– Trafik kirliliği,

 

2.2 - ÇED (Çevresel Etki Değerlendirmesi) Analizi

Yerel yöneticilerin gelişme sürerken çevrenin de korunması konusunda ellerinde bulundurabilecekleri bir diğer teknik araç da "çevresel etki değerlendirmesi" analizidir. Çevresel etki değerlendirmesi (ÇED) olarak dilimize giren çeşitli faaliyetlerin zaman ve mekan boyutu içinde çevreye yapacağı etkiler konusunda karar verici makamlara karar verme sürecinin başında bilgi sağlanması uygulamasıdır.(15)

Bazı ülkelerde kamu tarafındın finanse edilen projelerin çevresel etki değerlendirme sürecinden geçmeleri bir zorunluluk haline getirilmiştir.

Özellikle kentsel gelişme ve planlama süreçleri yapılacak hataların geri dönülmesi çok zor ya da bazen imkansız olabilmeleri niteliğinden dolayı, çevresel etki değerlendirme süzgecinden geçirilmelidirler.

Çevresel etki değerlendirme çalışmaları, bir girişimin mekana ve o mekandaki yerleşmelere etkisini çok boyutlu olarak degerlendirmeyi amaçladığından, çeşitli disiplinlerden, durum tespiti, projeksiyon, alternatif geliştirme ve çözüm önerme gibi bir çok ihtiyaca cevap verebilecek donanımlı insan gücü gerektirmektedir. Çevresel etki değerlendirmesi çalışmalarının bir diğer ihtiyacı da "bilgi"dir.

Türkiye'de ilk kez 1983 tarihli çevre kanununun 10. maddesinde çevresel etki değerlendirmesinden sözedilmiştir. Buna göre;

"Gerçekleştirmeyi planladıkları faaliyetler sonucu çevre sorunlarına yol açabilecek kurum kuruluş ve işletmeler bir çevresel etki değerlendirme raporu hazırlarlar. Bu raporda çevreye yapılabilecek tüm etkiler gözününde bulundurularak, çevre kirlenmesine sebep olabilecek atık ve artıkların ne şekilde zararsız hale getirilebileceği ve bu hususta alınabilecek önlemler belirtilir.  ÇED raporunun hangi tip rojelerde isteneceği, ihtiva edeceği hususlar ve hangi makamlarca onaylanacağına dair esaslar yönetmelikle belirlenir." (İlgili yönetmeliğin çıkması ancak 1993 yılı Şubat ayında gerçekleşebilmiştir.)

 

2.3 - Atık Değerlendirme İşini Yürütecek İnsan Kaynağının Belirlenmesi

Gönüllü kuruluşlar, eğitim kurumları, siyasal partiler gibi kurumlar proje için insan kaynağı temininde katkıda bulunur.

İnsan kaynakları kadrosu ne kadar iyi bilinçlendirilir ve bu konuyla ilgili eğitilirse bu kişilerin sorumlu ve temsilci olarak görev yapması o kadar başarılı olur. (32)

Belediyelerde seçilmiş yöneticilerin istek ve kararllıkları ne kadar güçlü, plan ve programları ne denli iyi düzenlenmiş olursa olsun, bunları gerçekleştirecek yetkin bir profesyonel kadroya ihtiyaçları olacaktır. Bundan maada artan çevre bilinci ve getirdiği kaygılar, yerel yönetimlerin geleneksel insan gücü kompozisyonunda değişiklikler yapmaları gereği sonucunu doğurmuştur. (16)

 

— Bölge, İlçe ve Mahalle Temsilciliğinin Belirlenmesi

Atıkların ayrıştırılmasında ve değerlendirilmesinde insan faktörü her şeyde olduğu gibi yine en önemli konu. İnsan psikolojik olarak her ne kadar sorumluluk almaktan kaçan bir yapıda görülse de bu sorumluluğun yanında o kişiye yetki de verirseniz o kişi verilen yetkiyle o sorumluluğu yerine getirir.

Genel anlamda siyasi parti örgütlenmesi gibi her il, ilçe, mahalle ve sokak için bir temsilci tayin edilmesi durumunda kendi bulunduğu bölgeyi temsil eden kişi görevini yapacaktır. En azından o bölgedeki atıkların toplanması o kişiden sorulacaktır.

Ayrı olarak özellikle son on yıl içinde insanlara bu tür sivil gönüllü görevler verilmesi, fizyolojik ihtiyaçlarını tatmin etmeye çalışan insan bir parça da olsa sevgi, saygı, aidiyet, kendi kendini tatmin etme ihtiyacı da giderilmiş oluyor.

 

2.4 - Atık Değerlendirmeyi Yürütecek  İnsanların Örgütlenmesi ve Koordinasyonu

Gönüllü kuruluşlardan, siyasal partilerden ve eğitim kurumlarından temin edilen kadroya görev tahsisi de bilinçli ve verimli olacak şekilde yapılmalıdır.

 

III - ATIK DEĞERLENDİRME YÖNTEM ve TEKNİKLERİ

1 - Atık Değerlendirme Yöntemlerinin Ön Şartları:

— Atıkların karıştırılmamış olması

Atıklardan en iyi verim veya dönüşüm sağlanabilmesi için atıkların karışmamış olması gerekmektedir.

— Şehirde yaşayanların gelir düzeyinin yeterli olması

— Yerleşim yerinin kent niteliğini taşıması

— Atıkların değerlendirilmesiyle ilgili kentte yaşayan insanlara yeterince bilgi verilmeli, bilinçlendirilmeli, gerekiyorsa veya gönüllüler ortaya çıkıyorsa bunlar da teşvik edilmeli kısaca bu konuda halkın tam bir katılımının sağlanması teşvik edilmelidir.

 

2 - Atık Toplamada Baz  Alınacak Bölgeler

Atık toplamada gecekondu bölgeleri, siteler, kamu /eğitim kurumları, ticaret ve sanayi bölgeleri gibi ayrımlar yaparak atık teşvik politikaları takip ederiz.

Tabloda 1983-86 yılları arasında İstanbul ili ve çevresi kentsel katı atıkların bir bileşimini vermektedir.

 

1990 nüfus sayımına göre nüfusu 7 milyonu aştığı belirlenen İstanbul'da günde atılan evsel çöp mitarı yaklaşık 7000 ton, hacim olarak 14.000 m3 tür. İstanbul'da yılda atılan katı atıklar yaklaşık olarak 50 cm. eninde 5 m. yüksekliğinde 2.000 km. uzunluğunda bir duvar örülebilr.(17)

 

2.1 - Gecekondu Bölgeleri

Atık toplamada gecekondu bölgelerine ayrı muamelede bulunulur. Örneğin gecekondu bölgelerine daha çok satınalma tekniği kullanılmalıdır. Çünkü gecekondu bölgelerinin maddi olarak desteğe ihtiyacı vardır.

Aynı şekilde gecekondu bölgelerine cam atıkların toplanması için çöp bidonu verilmesi diğer bölgelerde olduğu kadar gerekmeyebilir.

 

2.2 - Site Bölgeleri / Gelir ve Kültür Düzeyi Yüksek Olan Bölgeler

 Buralarda yaşayan insanlar biraz daha standarttır. Bu insanları üçbeş kuruşluk atık parasıyla tatmin edilemeyeceği bellidir. Dolayısıyla burada yaşayan insanlara diğer teşvik tekniklerinden ödüllendirme tekniği kullanılmalıdır.

Tahmin edileceği gibi atıkların daha konutlarda ayrıştırılmasında ve toplanmasında en çok bu bölgelerden sonuç alınacağı tahmin edilmektedir.

 

2.3 -Kamu Kurumları / Eğitim Kurumları

Kamu kurumlarında ve eğitim kurumlarında ise aynı şekilde satınalma tekniğinden öte ödüllendirme tekniği kullanılmalıdır.

Gecekondu bölgelerinin aksine kamu kurumları ve eğitim kurumlarında da cam atıkların biriktirilmesi düşünülemez. Dolayısıyla oralara cam biriktirilecek bidonlarının verilmesinin gereği yoktur. Buralarda kağıt atıklar için daha büyük çöp bidonlarının konulmasında fayda vardır.

 

2.3 -Ticaret ve Sanayi Bölgeleri

Ticaret ve sanayi bölgelerinde ise o bölgenin hakim olan ticaret malı veya sanayi nin türü ne ise o bölgeye o atık maddesine uygun olan çöp bidonlarından verilir.

Yine bu bölgelerde diğer yerlere verilen bidonlardan daha büyük bidonlar verilmelidir. Çünkü burada biriktirilecek atıklar ya ürettikleri ya da ara mal olarak kullandıkları ya da ticaretini yaptıkları maddelerin atıklarıdır.

 

3 - Atık Biriktirmeyi Teşvik Teknikleri

Atıkların ayrıştırılarak biriktirilmesi başlarda da belirtildiği gibi bir teşvik, bilinçlendirme meselesine dayanıyordu. Bunun için gelir düzeyine, atık  toplamada  baz  olarak alınan yerlere ve yönteme göre  ödüllendirme, sa  tınalma, reklam ve tanıtım tekniği gibi teknikler kullanılabilir.

 

3.1 -Ödüllendirme Tekniği

Atıkların toplanmasında baz alınacak yerleşim yerine göre farklı uygulamalar yapılabilir. Örneğin, gecekondu bölgelerinin atıklarını satınalma yöntemiyle toplayabiliriz. Biriktirilen belli miktardaki atığa karşılık alınacak  para gelir düzeyi yüksek yerleşim yerindeki insanlar için hemen hiç bir şey ifade etmeyecektir. Oysa ki gecekondu bölgelerinde yaşayan nüfus için bu aile bütçesi için itibara alınır bir katkıdır.

Gelir düzeyi ve kültür düzeyi yüksek olan yerleşim yerlerinde biriktirilen atıklara ödenecek parayla teşvik etmek isabetli görülmez. Bu yerleşim yerlerindeki insanlara verilecek ödüller, (plaket, şilt, aylık veya yıllık olarak en fazla atık biriktirenler) medyaya lanse edilirse projeye katılım katlanarak artacaktır.

 

3.2 –Satın alma Tekniği

Yukarıda da belirttiğimiz gibi gecekondu bölgelerinde veya varoşlarda biriktirilen atıklar para karşılığında alınabilir. Bu kişiler için fizyolojik ihtiyaçlar, beslenme, barınma v.b. daha ön plandadır. Bu açıdan ekonomik olarak bu bölgenin atıklarına para ödenmesi daha teşvik edici ve/veya daha mantıklıdır.

 

3.3 -Duyurular, Uyarıcı İbareler ve Programlar

Daha konunun başında bu projenin başarılı olmasının en önemli ön şartı insanların iyi bir şekilde bilinçlendirilmesi ve/veya motive edilmesi olduğunu belirtmiştik. Bu açıdan projenin en iyi bir şekilde faaliyete geçirilebilmesi için her türlü duyurular, uyarıcı afişler hazırlanmalı hatta bu konuda programlar, konferanslar, paneller, seminerler hazırlanmalıdır.

Bu programlarda yapılacak işin ne olduğu elde edilen kazançla neler yapılacağı halka açık açık belirtilmeli, hatta yapılan, yapılmakta olan veya yapılacak hayır, hizmet ve yatırımlar, (okul, yurt, öğrenci bursu, sağlık kurumu, huzurevi) daha projenin ilk aşamasında halka tanıtılmalıdır.

Hususiyetle özel televizyon kanallarındaki programlara katılarak halkın bu konuda bilinçlenmesi sağlanmalıdır.

 

4 - Atık Toplama Yöntemleri

Atıkların toplanmasında ve değerlendirilmesinde belediye ile halkın, gönüllü kuruluşların, eğitim kurumlarının, siyasi partilerin önemli rolleri olacaktır.

Belirlenen amaç doğrultusunda en iyi yöntemin veya birkaç yöntemin birlikte olarak belirlenmesi zamanla hangilerinin daha etkin ve verimli olduğunu görme imkanına kavuşabiliriz.

 

4.1 - Belediye Çöp Kamyonlarının Kullanılması

Atık toplama çalışmalarının özellikle ilk etapta hareket kaynağının belediyeler olacağını belirtmiştik. Bu açıdan özellikle toplama ve dağıtım aşamalarında atıkların taşınması konusunda belediyelerin temizlik hizmetlerinin katkısı olacaktır. Bu da normal temizlik iş akış sistemine ilave olan ayrışmış katı atıkların yine belediye elemanlarınca yapılmasıdır.

Projenin ileriki aşamalarında gelirlerle alınacak ulaşım araçları (atık toplama kamyonları peyderpey belediyenin araç parkında yer alan çöp toplama kamyonlarının yerine ikame edilecektir.

Yine ilk etapta öncelikle belediyelerin araç parkında yer alan çöp toplama kamyonlarına ilave saatler koyarak toplama işleri yapılır.

      — Halihazır araç parkı

      — İlave (özel) Toplama Kamyonları

İkinci etapta yine belediyenin finanse etmesiyle yetecek derecede özel ayrışmış çöp toplama kamyonu alınabilir. Daha sonra proje kendi kendini finanse etmeye başlayınca gönüllü kuruluşa dönüştürülecek olan proje gerekebilecek özel kamyonları kendisi almaya başlayacaktır. 

 

4.2 - Nokta Alanlara Kumbara Yerleştirme

Kentin her mahallesi ve/veya sokak başlarına projenin amacına göre özel olarak yaptırılmış kumbaralar yerleştirilebilir. Böylece konut sakinleri biriktirdikleri ayrışmış atıklarını teslik etmek için çöp kamyonunun gelmesinin beklemek zorunda kalmamış olur.

Burada1989-94 yılları arasında İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı olan Nurettin Sözen'in fiyaskoyla sonuçlanan uygulaması'nın akıbetine uğramamak için kumbaraların her mahalle ve sokak başına yerleştirilmiş olması gerekir. Burada sözkonusu uygulamayla arada önemli bir fark vardır. O da atıklar ayrışmaya konutun içinde başlanmış olmasıdır.

Tabiki atıkların tam olarak ayrışmış olup olmaması halkın bilinçlendirilme ve kültür düzeyiyle yakından ilgilidir.

 

4.3 - Gönüllü Kuruluşlardan Yardım Alma

Atıkların değerlendirilmesinde özellikle çalışmaların ilk aşamasında gönüllü kuruluşların katkısı büyük olacatır. Gönüllü kuruluşlar bu çalışmanın yürütülmesiyle ilgili danışmanlık ve beşeri kaynak teminiyle ilgili yardımda bulunabilirler.

Gönüllü kuruluşlar, kentsel ekosistemin çeşitlilik ilkesinde sözedildiği gibi, beldedeki çeşitli sosyal ve kültürel grupların değerlerini ve görüşlerini yansıtmalarının yanısıra, onların çeşitli çözümlerini de gündeme getireceklerdir. Yine bu gönüllü kuruluşların  girişimiyle örgütlenen yapılarla bu çözümleri denemek ve sınamak mümkün olabilecektir. (18)

Gönüllü kuruluşlar ayrıca, belediyelerin özellikle kentin fiziksel çevresini geliştirmede çok ihtiyaç duydukları yerel kaynakların insan kaynağı ve mali kaynak bağlamında harekete geçirilmesini gerçekleştirebilecek potansiyele sahiptirler.

 

4.4 - Siyasal Partilerden Yardım Alma

 Siyasi partilerin gençlik ve hanım kolları bu tür uğraşlar için oldukça meyillidir.

Siyasi parti örgütleri özellikle uyku dönemlerinde (seçim mevsimi haricinde) en azından atık değerlendirme ve evlerde katı atıkların ayrıştırılması konusunda halkı bilinçlendirme konusunda faaliyette bulunabilirler. Aynı şekilde kendi büro ve merkezlerinde ve/veya evlerinde bunu uygulayabilirler.

 

4.5 - Eğitim Kurumlarından Yardım Alma

Eğitim kurumları atık toplanmasında dinamik bir güçtür. Burada eğitim kurumlarından birçok konuda yararlanılabilmektedir. Bunları şöyle sıralayabiliriz:

— Çevre konusunda atık değerlendirme ve evde atıkların ayrıştırılması konusunda öğrenciler bilinçlendirilebilir.

— Eğitim kurumlarında bu faaliyetle ilgili olan gönüllü öğrenciler bulunabilir. Bu beşeri kaynak çalışmalarda dinamik faktör oluşturur.

— Yine eğitim kurumları bizzat kendi kurum içinde atıkların ayrışmış olarak toplanmasında katkıda bulunabilirler.

— Eğitim kurumları katı atıkların ayrıştırılmasıyla ilgili olarak düzenlenecek eğitim ve seminer programları için hem yer hem enformasyon kaynağı oluşturur. 

 

4.6 - Uluslararası Kuruluşlardan Yardım Alma

Uluslararası kuruluşlarla işbirliği içinde çalışma, özellikle bizim gibi çevre konusunda henüz yeterli bir insan ve teknoloji birikimi bulunmayan, ayrıca bütçelerinden bu tür yatırımlara yönelik önemli paylar ayıramayan ülke belediyeleri için hayati önem taşımaktadır.

Bu ölçülerdeki ülkelerde gerçekleştirilen başarılı deneyimler, hemen her zaman, bir ya da birkaç kuruluşun uluslararası mali , teknik ve insan gücü desteğine dayanmaktadır. (19)

Uluslararası kuruluşlar ayrıca;

— Bilgi/enformason kaynağı oluşturma

— Kredi finans kaynağı oluşturma

— Teknik işbirliği içine girme

— Pilot bölge oluşturma v.b. konularda bu tür çalışmalara katkıda bulunabilirler.

 

4.7 - Gelişmiş Katı Atık Toplama Sistemleri(20)

Gelişmiş katı atık toplama sistemleri daha çok dönüştürme işleminin mühendislik kısmına girmektedir. Bu çalışmanın ikinci etabında yani atık değerlendirme işleminin dönüştürme sisteminin kurulmasında kullanılacak bir yöntemdir.

 

5 - Atık Toplama ve Değerlendirme Çalışmalarının Finans Kaynağı

Atık toplama ve değerlendirme çalışmalarının finans kaynağı belediye sübvansiyonları, Reklam gelirleri ve sponsor firmalar ve uluslararası kuruluşlardan sağlanan teşvik ve krediler v.b.

 

5.1 - Belediyeden Yapılan Sübvansiyonlar

Bu çalışmaların temel dinamiğini büyük kentlerde özellikle büyükşehirBelediyeleri  yapmalıdır. Atık toplamada ve atık değerlendirmede hızlandıran etkisi yapabilecek finas kaynağını belediyeler temin edecektir.

Proje beli bir aşamaya geldiği sırada belediye himayesinde kurulan ve faaliyete geçen çalışmalar  daha sonra ayrı bir gönüllü kuruluşa dönüştürülebilir.

 

5.2 - Çöp Bidonlarına Reklam Alma

Çalışmaların en başında konutlara verilecek üç veya iki ayrı renkte ve fonksiyonda çöp bidonlarına reklam alınarak çalışmaların ilk safhasında gerekecek mali kaynağı bize temin edecektir.

 

5.3 - Sponsor Firma ve/veya Firmalarla Çalışma

Konutlara verilecek olan üç veya iki fonksiyon ifa edecek farklı renklerde çöp bidonları büyük bazı firmaların sponsorluğunda hiç bir mali külfete katlanmaksızın halka (konutlara) ücretsiz olarak dağıtılabilecektir. Böylece ilk ve en önemli mali kaynak gerektiren harcama kaleminden de kaçınmış olabileceğiz. Nihai olarak;

 

5.4 - Toplanan Atıkların Satılması

Toplanan atıkların satılması aşamasına gelindikten sonra artık yavaş yavaş proje kendini finanse etmeye veya kendi ayağı üzerinde durabilmeye başlayacaktır.

Toplanan atıkların satılması yoluyla atıklar değerlendirilebileceği gibi, proje kendi dönüştürme istasyonunu veya tesisini kendisi de ilerki aşamalarda kurabilir.

 

IV - Yapılan İşlerin Değerlendirilmesi ve Denetlenmesi

Atık değerlendirme işlerinde yapılan faaliyetler belli bir takvime göre düzenli olarak sonuçların kontrol edilmesi buna göre feed back mekanizmalarını harekete geçirerek gerekli karar ve eylemlerde bulunabilme imkanına kavuşulabilir.

Bu gün dünyada kullanılmış kağıdın tam olarak yarısının değerlendirilmesi durumunda, yeni kağıt talebinin yaklaşık yüzde 75'inin karşılanabileceği ve bu oranın da, Avrupa kıtası orman alanının kağıt üretimi için ayrılmasını önleyecek güçte olduğu öne sürülmektedir. (21)

 

1 - Atık Değerlendirme Yönteminin Faydaları

Özellikle yenilenemeyen hammadde kaynaklarının  israfını önlemek, Çünkü özellikle günümüzün tüketim ekonomisi, sonsuz büyüme varsayımına dayanıyor.Oysa biz sınırlı bir dünyada yaşıyoruz. Sonsuz büyüme söz konusu olamaz. Roma klübünün yaptığı çalışmalara göre, dünyada tüketim hızı bugünkü gibi devam eder ve bilinen kaynaklar bugünkünün beş katı kabul edilse bile 2050 yılına doğru başta petrol olmak üzere, bütün yenilenemeyen kaynaklar tükenecektir. (22)

Hurda ya da birkez kullanılıp atılan alüminyum malzemeden, allüminyum hammaddesini geri kazanmak içn sadece yüzde 5 oranında enerji gerekmektedir. Aynı şekilde tenekeden çeliğin geri kzanılmasında 362 ranında enerji tasarrufu sağlanır. Öteyandan çeliğin geri kazanılması hava kirliliğini yüzde 85, su kirliliğini yüzde 76 oranında azaltırken, hurda kağıdın geri kazanılması yoluyla kağıt üretimi yüzde 74 oranında hava kirliliği, yüzde 35 oranında da su kirliliğini azaltmaktadır. (23)

Çevreye sürekli olarak zarar veren veya kalıcı ekti bırakan atıkların ortadan kaldırılması suretiyle zararlı maddelerin faydalı işlerle değerlendirilmesini sağlamak,

Atık bedelinden sağlanan gelirlerin sosyal hizmet ve/veya hayır hizmeti ve yatırımlarına (okul, yurt, öğrenci bursu, sağlık kurumu, huzurevi) harcanarak toplumsal dayanışma ve barış ortamının tesisi, toplumumuzda gelir bölüşümünün daha adil hale gelmesine bir parça da olsa katkıda bulunabilmek

Çevre bilincinin geliştirilmesine katkıda bununarak atalarımızdan borç olarak alınan  emaneti (çevreyi) sonraki nesillere yaşanabilir halde devretmeye katkıda bulunabilmek atık değerlendirme konusunun temel kaygısıdır.

 

(3) Gürpınar Ergun, Kent ve Çevre Sorunlarına Bir Bakış, Der Yayınları,İstanbul, 1993 sh: 88

(4) Oktar, Tiğinçe, Özkiper, "Çere Kirliliği Sorunu ve Katı Atıkların Ekonomik Değerlendirilmesi" İnsanlığa Hizmet Vakfı Yayınları No:3, (İnsan ve Çevre sempozyum tebliğleri) İstanbul, 1992 sh: 128

(5) Baştürk, Adem- Gönüllü M. Talha, "Evsel ve Endüstriyel Katı Atıkların Düşündürdükleri" İnsan ve Çevre, İnsanlığa Hizmet Vakfı Yayınları, İstanbul , 1992 sh: 171

(6) Belediyelerde Proje Yönetimi, (Yerel Yönetimlerin Geliştirilmesi Programı) IULA-EMME Yayınları Sh: 36

(7) Gürpınar, Ergun, Çevre Sorunları, Der Yayınları, İstanbul 1990, sh: 67

(8) Bayramoğlu Yıldırım, Ferzan, Çevre ve Yerel Yönetimler, IULA EMME Yayınları, 2. Baskı, İstanbul, 1994, sh: 14

(9) Türkiye'de Yerel Yönetim Sisteminin Geliştirilmesi. ( Yerel Yönetim Programının Geliştirilmesi Programı I. )IULA-EMME Yayınları, II. Baskı İstanbul, 1996 Sh:

(10) Türkiye'de Yerel Yönetim Sisteminin Geliştirilmesi. ( Yerel Yönetim Programının Geliştirilmesi Programı I. )IULA-EMME Yayınları, II. Baskı İstanbul, 1996

(11) Yerel Yönetimde Başarının Yolları, IULA-EMME Yayınları, İstanbul 1993, sh: 17

(12) Baştürk, Adem- Gönüllü M. Talha, "Evsel ve Endüstriyel Katı Atıkların Düşündürdükleri" İnsan ve Çevre, İnsanlığa Hizmet Vakfı Yayınları, İstanbul , 1992 sh: 173 (Leib. H. abfalle aus kunststof'dan)

(13) Baştürk, Adem- Gönüllü M. Talha,Agm. sh: 173 Dinçer Ömer, Stratejik Yönetim ve İşletme Politikası, ( II. Baskı)İstanbul 1992 sh: 9

(14) B. Y. Ferzan, Age, sh:

(15) Yıldırım, F.B. age. sh 30 (32) Fidan, Ahmet, Belediyelerde İnsan Kaynakları Yönetimi, Mahalli İdareler Derneği Yayınları, 1997, Ankara sh: 54-60 (Yayınlanmış Yüksek lisans tezi)

(16) Y. B. Ferzan, Çevre ve Yerel Yönetim, IULA-EMME  yayınları, İstanbul 1994

(17) Baştürk, Adem- Gönüllü M. Talha, "Evsel ve Endüstriyel Katı Atıkların Düşündürdükleri" İnsan ve Çevre, İnsanlığa Hizmet Vakfı Yayınları, İstanbul , 1992 sh: 171

(18) Y. B. Ferzan, Age,  sh: 83

(19) Y. B. Ferzan, A.ge. sh: 85

(20) Geleceğin İstanbulu, IULA-EMME Yayınları, Yerel Yönetimin Geliştirilmesi Programı, İstanbul, 1993, sh: 4

(21) Oktar, Tiğinçe, Özkiper,Agm, sh: 130

(22) Y. B. Ferzan, A.ge. sh: 63

(23) Oktar, Tiğinçe, Özkiper,Adı geçen makale, sh:134